Kuantum fiziği, görelilik, biyogenetik ve doğanın diyalektik anlayışı -III

Kuantum fiziği, görelilik, biyogenetik ve doğanın diyalektik anlayışı -III

07 Şubat

Dalga ve parçacık/öz ve görünüş
“Bir ırmağın hareketi-köpük üstte, derin akımlar alttadır. Ama köpük de özün dile gelişidir!” (Lenin, Felsefe Defterleri)

Maddesel gerçekliğin inkarına kadar varan görüşlerin ilk saldırılarından birisi öz ve temeldeki belirleyici nedenlere yönelmiştir. Özün bilinebilirliğinin inkarıyla metafiziğe ve imancılığa kapı ardına kadar açılabilmektedir. Saldırının bir diğer biçimlenişi ise, hareketi, değişim ve dönüşümü sağlayan özsel nedenler, temel çelişki vd. yadsındığında belirsizlik, rastlantı ve kaos, maddenin, hareketin özelliklerinin açıklanma nedeni olarak gösterilebilinir. Bu salt doğadaki olayları açıklama şekli olarak değil, ekonomik, toplumsal, tarihsel süreçlerin açıklanmasında -tarihsel materyalizme karşı yöneltilen saldırıda çıkış ve temel dayanak noktası olarak kullanılmaktadır. Olasılıkçı, belirlenemezci görüşlerde de, postmodernist zırvalıklar da, öz ve temel belirleniminin reddi, öz-görünüş bağıntılarının kopartılması bulunmaktadır. Bilimsel sosyalizme karşı yöneltilen “özcülük”, “ekonomisicilik”, “tarihsicilik” eleştirileri de özsel ve temel olanın belirleyiciliğinin yadsınmasına dayanmaktadır. Öz ve öz bağlı temeldeki hareket yadsındığında geriye sadece görüngüler kalır, görünüşlerin görünüşlerle ilişkilendirilmesi ise öz ile bağı kurulmadığında -dalga-parçacık ikiliği’nde olduğu gibi- anlaşılmaz, birbirlerini dıştalarlar. Özün bilinmesi, maddenin içeriğinin en temel, belirleyici ve karakteristik özellikleriyle, aynı zamanda hareket ve dönüşümüyle bilinmesini, anlaşılmasını sağlar. Bu bilginin basitten karmaşığa doğru gelişimini ve bilgi teorik açıdan görececi görüşlerin yanlışlığını gösterir.
Bilimsel gelişme, biçimden içeriğe, görünüşten öze doğrudur. Atoma ilişkin bilgilerimizde, atomların, parçacıkların yapı ve özelliklerinin bilinmesi dışarıdan içeriye, önce görünüşlerin bilinmesi biçiminde gelişmiştir. Bilinen ilk parçacık elektronlardır. Çekirdeğe ve çekirdekteki parçacıklara ise daha sonra ulaşılmıştır. (Nükleer fizik bunun sonucu gelişmiştir.) Başlangıçta düşünülen atom modeli de ‘gezegensel’ bir modeldir. Elektronların çekirdek çevresinde gezegenlere benzer düzenli bir dolaşımı olarak tasarlanmaktadır. Parçacıkların yüksek hızlarda birbirleriyle çarpıştırılarak yeni parçacıklara ulaşılması, etkileşim kuvvetlerinin bulgulanıp birbirleriyle bağıntılandırılmaları da çeşitli aşamalardan geçilerek gerçekleşmiştir. Parçacıkların hareketsel özelliklerinin frekans-enerji bağıntısının Planck Değişmeziyle ilişkilendirilerek kurulması gibi bilgiler, dalga denklemi ve dalga mekaniğinin bulgulanması içerisindedir. Parçacıkların içsel yapısı üzerine daha derin bilgi, kütle, enerji durumları, farklı enerji durumları ve düzeyleri arasındaki bağıntılandırmalar, daha sonraki bilgilerdir.
Biçimden içeriğe doğru olan süreç, görüngünün gözlemlenip incelenmesi, deneyin de genel çerçevesini oluşturur ve kendisini onunla sınırlandırır. Görünüşün özle birlikte ve öze ve içeriğe bağlı olarak görünüşün incelenmesine uzaktır bu yaklaşım. Ulaşılan sonuçlamalar da, gerçekliğin derin bilgisine uzak olduğu gibi, özsel olana da ulaşamaz. Bu başlangıçtaki ve o günkü bilginin eksikliği ve bilgi bilimsel sürecin gelişimindeki süreçsel sınırlandırıcılıklardan olduğu gibi (bugün için nesnel bir sınırdır) bilim adamlarının pek çoğundaki felsefi düşünüş ve yöntemsel bakış açılarının temeldeki yanlışlığındandır. Bu yöntemsel yaklaşımın ve düşüncenin felsefi temeli, özün bilinemeyeceğine ilişkin Kantçı ‘kendinde şey’ ve burjuva bilim adamlarında hakim durumda olan görüngücü ve olgucu (fenemonolojik ve pozitivist) görüşlerdir. Özün gizemli tutulması ve değişmez töz görüşü, bilinemezcilikten daha derin bir idealizme, mistik görüşlere doğru kurulan köprünün ön ve değişmez basamakları olmaktadır.
Mikromaddelerin dalga ve parçacık görünümlerinin, “dalga parçacık ikiliği” olarak değerlendirilip dalga ve parçacığın birbirini dışarlayan bir “tümleyicilik” ile ilişkilendirilmeleri (Bohr’un Tümleyicilik İlişkisi) de pozitivist bakış açısının bir sonucudur. Dalga ve parçacık görünümleri arasındaki içsel bağ kurulmayıp birbirini dışarlayan bir tümleyicilik ilişkisi içerisinde “dalga parçacık ikiliği” biçiminde ifade edilen pozitivist görüş, iki ayrı gerçeklik biçiminde siyasal toplumsal alana da taşınan felsefi sonuçlamalara götürülmektedir. Siyasal alanda her tür plüralist görüşe doğabilimsel düzeyden bir temel kazandırmak için ileri sürülen mikromaddelerin objektif doğasının, doğru olmayan çarpıtılmış bir yorumudur bu.
Görünüş özseldir. Pozitivizm ise, görüneni, olgu olarak ortaya çıkanın betimlenmesi ile sınırlıdır. Mikromaddeler ve maddesel süreçlerde, sadece görüngülerin tespit edilmesi değil, nedenlerin de o görüngülerin içinde aranıp bulunmasıdır.
Işığa ilişkin bilgimiz, ışığın tanecikli, dalgasal ve tekrar tanecikli yapıda olduğunun bulgulanması biçimiyle çeşitli evrelerden geçerek gelişmiştir. Fotonlar ve ışık dalgaları arasındaki bağıntı (dalga-parçacık bağlantısı) Einstein tarafından bulgulandı. O dönemde, elektronlar ise maddesel noktalar olarak biliniyordu. Elektronların da dalgasal özellik gösterdiklerini saptayan ve bunun üzerinden tüm parçacıkların da dalga ve parçacık biçiminde görünüş ikiliği verdiklerinin bilgisinin önünü açan ise De Broglie olmuştur. Schrödinger tarafından geliştirilen dalga mekaniğinin kurulmasına da zemin hazırlayan De Broglie’nin dalga denklemi, dalgalar ve tanecikler arasındaki bağıntıyı kurarak formülleştirir. O, öncesinde kuantum taneciklerden dalgalara doğru kurulan ilişkiyi, ters yönden dalgalardan taneciklere doğru giderek kurmaktadır. Işık için taneciğin enerjisini dalganın frekansına uyarlayarak kurulan ilişkiyi, tersi bir yol izleyerek, enerji ve dalganın frekansı arasında Planck Değişmezi ilişkisini uyguladı. Bu, parçacıkların dalgasal görünümleri ile parçacık görünümlerinin etki kuantumuyla birbirine bağlanmasıdır. Bağıntı, De Broglie tarafından şu şekilde kurulmaktadır:
“Öyleyse bu dalganın dalga boyu ve frekansının, eşlik eden parçacığı belirginleştiren dinamik büyüklüklere nasıl bağlanmış olduğunu bulmak gerekiyordu. O zaman görelilik kuramının genel ilkelerinden temellenen uslamlamalar, şu sonuca götürüyordu bizleri: Eşlik eden dalganın frekansı, parçacık enerjisinin Planck Değişmezi ile çarpımına eşittir; eşlik eden dalganın boyu da, Planck Değişmezinin, parçacığın devinim çokluğuna bölümüne eşittir.” (Yeni Fizik Kuantumları, sf. 147)
Burada eşlik eden dalganın, frekansı ve dalga boyunun, eşlik eden parçacığın, parçacık enerjisi ve devinim çokluğu ile Planck Değişmezi ile ilişkilendirilerek bağıntılandırılmaya gidildiğini görmekteyiz. Kullanılan terimlerde ‘parçacık ve eşlik eden dalgası’ veya ‘dalganın eşlik eden parçacığı’ -buna uygun olarak birbirleri ile bağıntılı ve birlikte kullanılmaktadır. Bunlardan doğan kavram ise madde dalgasıdır ve bir bağıntılı bütünlüğü ifade etmektedir.
Mikromaddelerin dalga ve parçacık görünümleri arasındaki içsel bağa ilişkin bilgilerimiz ilerleyen süreçte daha derinleşmiştir. Parçacıkların içsel enerji düzeyleri arasındaki değişim, kütle, enerji eşdeğerliliği potansiyel ve kinetik enerjiler arasındaki geçiş, mikromaddelerin dalga ve parçacık görünümlerinin öze ilişkin bağıntısını derinlemesine açıklamaktadır. (Daha önceki bölümde Berkeley Fizik Programı kitabından aktardığımız konum/momentum kesinsizlik ilişkisinin nedenselliğini açıklayan bölümüne bakınız.)
Bunlar göstermektedir ki, birbirini dışarlayan iki ayrı şeyden (dolayısıyla denildiği gibi iki ayrı gerçeklikten) söz edilemez; mikromaddelerin dalga ve parçacık özellikleri, aralarında içsel, özsel bağ bulunan bir ve aynı şeyin görünümleridir. Öz aynı olmakla birlikte farklı belirişler göstermektedir. Mikromaddelerin enerji düzeylerindeki değişimlerle birinden ötekine, ötekinden diğerine hızlı ve ani geçişler yapabilen çelişkili yapısal karakteri, içerden, onun özsel yapısı ile ilişkilendirilerek incelenmemekte, bunun görünümleri olarak ortaya çıkan dalga ve parçacık arasındaki ilişki “biri varsa, diğeri yok” biçiminde dışarlayarak kurulmaktadır. Oysa ikisi de aynı özsel nedene bağlıdırlar; birinin varoluşu diğerinin de varlığıdır. Ancak maddenin atomsal düzeydeki üst formuna, makromaddeler düzeyine geçildiğinde, bağıntısızlaşmayla bu kalkmaktadır; kuşkusuz maddenin derin içsel özellikleri olarak varlığını koruyarak.
Ancak diyalektik bir çelişki ve nicelik-nitelik ilişkisi kavrayışı içerisinde anlaşılabilecek mikromaddelerin bu özellikleri, özün açıklanmasına ve görünüşü özle bağıntılandırmaya yönelmeyen, mikroobje ve süreçleri tasvir ile yetinen pozitivizm, onda sadece görünümlerde ortaya çıkan çelişkiyi görmektedir. Bunun ötesine nasıl geçilecektir? “Dalga/parçacık ikiliği” nasıl aşılabilecektir?! Görüngünün, duyuma bağlı kavramlaştırılması ile; Tamamlayıcılık ilkesi budur. N. Bohr tarafından mikroobje ve süreçlerin ortaya çıkardığı bu keskin soruna çözüm olarak bulunup, yine onun tarafından felsefeye aktarılan bu ilke çelişkiyi -karşıtların birliği ve mücadelesini birlikte- içerden kavrama yeteneğine hiçbir zaman ulaşamayacak olan pozitivistlerce başlarının sıkıştığı her konuda kullanılmaktadır. Sadece doğaya ilişkin konularda/sorunlarda değil, toplumsal ve bireysel düzeyde de ortaya çıkan sorunları açıklamak ve çözmekte de kullanılan bu eklektik yöntemin bizzat kendisi çelişki kaynağıdır; pozitivist felsefenin kendi doğasındaki çelişkiyi yansıtmaktadır. Tamamlayıcılık ilkesi, mikromaddelerin ve süreçlerin objektivitesine, özsel yapısına bağlı çelişkili bir birlik ve bütünleyicilik değildir; görünürdekinin duyumsal olana bağlanıp tanımlanıp kavramlaştırılmasıyla, pozitivizmin idealist bilgi-teorik yaklaşımının bir ifadesidir.
Çelişkinin bilincine varamayan, karşıtların birliği ve mücadelesini birarada kavramayarak kendini görünüşle sınırlandıran ve çelişkiyi dışardanlaştıran diyalektik düşünceye uzak bir felsefe için kaçınılmaz sonuçlardır bunlar. Lenin’in Hegel’in Mantık Bilimi’ni özetlerken işaretleyerek aktardığı -idealist Hegel’in tasarımla ilgili olarak söylediği- şu bölüm, özsel olan ve özsel olana ait olan çelişki ve çelişik yanlar arasındaki bağıntının güçlü bir ifadesidir:
“… dolayısıyla çelişkiyi her yerde içerik olarak kendinde bulunduruyor, ama bu çelişkinin bilincine eremiyor; eşitlikten eşitsizliğe geçen, yani olumsuz bağıntıdan ‘kendinde farklılıkların yansımış varlığı’na geçen dış yansıma olarak kalıyor. Bu iki belirlenimi dışsal bir şekilde karşıt tutuyor ve sadece bu iki belirlenimi görüyor; bu belirlenimlerden birinin ötekine geçişini, yani özsel olanı ve çelişkiyi içereni değil.” (Felsefe Defterleri, sf. 115)
Lenin aktardığımız peşisıra düştüğü notta da:
“Alelade tasarım, farkı ve çelikiyi kavrar; ama bunlardan birinden ötekine geçiş’i kavrayamaz; oysa en önemli olan da budur”
demektedir.
“Öz görünür, görünüş özseldir.” Öz ve görünüş bir bütün oluştururlar. Öz ve görünüşün birliği içsel olarak çelişkilidir. Öz belirleyici unsurdur, görünüş ise belirlenen. Görünüşlerin çeşitliliği, hareketliliği özün farklı belirimleridir. Kolaylıkla anlaşılacağı gibi, görünüş dolaysız olarak verilidir, öz ise daha saklı ve derindir. Özün bilinmesi, maddenin en temel kökenine ait özelliklerin, onu diğer şeylerden farklı kılan karakteristiklerinin, gelişme eğilimlerinin bilinmesi, maddenin içeriğiyle anlaşılmasıdır. Atomlar ve atomları oluşturan parçacıkların özellikleriyle bilinmesi, bizi maddenin derin bilgisine ulaştırmaktadır. Parçacıkların hareketsel özellikleri içerisinde ortaya çıkan farklı görünümler (dalga ve parçacık), onlara ait özsel özelliklerin -kütle, enerji durum ve düzeylerindeki değişiklikler- bilinmesiyle açıklanır. Mikromaddelerin gösterdikleri farklı hareketsel özellikler, görünümler, bu özün değişik durumlar içerisinde belirimlerinden başka bir şey değildir. Bu görünümleri ortaya çıkartan mikromaddenin objektif doğası, nesnenin çelişik iç özelliklerinin dışa yansımasıdır. Nedensel bağıntı da mikroobjenin bu iç gerçekliğinden, onun doğasından doğmaktadır. Zihinde yansıyan da, bu özsel gerçeklik, nesnenin objektif doğasıdır. Dolayısıyla bu iç gerçeklikten uzak ve bu iç gerçeklik görülmediği için ya da onun dıştalanmasıyla gerçekleştirilen zihne ait bir tasarım ya da kavramlaştırma -Tamamlayıcılık ilkesinde olduğu gibi- onun doğru yansıtılması olamaz. Yüzeysel ve biçimseldir.
Konunun felsefi alana aktarılışını ve çıkartılan sonuçları görelim. Gerek doğabilimsel, gerek ise toplumsal gelişmelere bağlı olarak sadece materyalist diyalektiği değil felsefenin ileriye doğru olan tüm kazanımlarının tasfiye edilmesine dayanak olarak gösterilen “dalga/parçacık ikiliği”nin mikromaddelere ilişkin gerçekliğin doğru bir bilimsel tanımlanması olmadığının kuantum fiziksel düzeyden açıklamamızın anlamı bu noktada daha iyi anlaşılacaktır.
Monistik parti anlayışının eleştirisinden felsefede düalizmin savunulmasına, sosyalizmde siyasal çoğulculuğun gerekliliğine vb. her konudaki idealist görüşlere modern fizikten hareketle felsefi dayanak bulunan noktaya gelmiş bulunuyoruz. “Tek bir gerçeğin olamayacağı”, “iki ayrı gerçeklik”, görecelik, kesinsizlik, belirsizlik ve olasılıkçılık…, en bayağı burjuva felsefesinden başlayarak materyalizmle idealizmi buluşturmaya çalışan ve şu ya da bu politik görüşüne felsefi dayanak arayan en incesinden oportünizme kadar uzanan zincirde, bu saydıklarımız, adeta yeniden keşfedilmektedir. Postmodernizme vb. geçmeden önce konuyu çıkış noktasından alarak inceleyelim. Yapacağımız aktarma kendisi de pozitivist görüş açısını aşamamakla birlikte konuda bir örnek üzerinden Bohr’un Tamamlayıcılık ilkesinin felsefi düzeydeki yanlışını kısmen görmüş olan Heinz R. Pagels’in Kozmik Kod (Doğanın Dili/Kuantum Fiziği) isimli kitabından olacaktır. Yazarın önce Tamamlayıcılık ilkesine ilişkin söylediklerini aktaralım:
“Parçacık ve dalga, Bohr’un tamamlayıcı kavramlar olarak isimlendirdiği şeylerdir, bu da onların birbirlerini dışladığı anlamına gelir. Daha önce verdiğimiz dil ve matematik benzetmesinde, bu tamamlayıcı kavramlar aynı nesnenin farklı temsilleridir. Fizikçiler parçacık temsili veya dalga temsilinden söz ederler. Bohr’un tamamlayıcılık ilkesi, aynı bilgi nesnesinin tamamlayıcı özellikleri olduğunu; bunların birisi bilinirse, diğerinin bilgisini dışlayacağını belirtir. Bu nedenle, bir elektron gibi bir nesneyi, bu tanımları belirleyen deneysel düzenlemelerin karşılıklı olarak birbirini dışladığını kavramamız koşuluyla, mantıksal çelişkiye düşmeden, karşılıklı olarak birbirini dışlayan şekillerde -örneğin, dalga veya parçacık olarak- tanımlayabiliriz. Kişinin hangi deneyi -bu nedenle de hangi tanımı- seçtiği konusu yalnızca tercih konusudur.”
“Neyi öğrenmek istersen onu bulursun” ve “kişiye göre değişen gerçeklik” postmodernizmin arayıp da bulamadığı tanımlamalardır bunlar. Şimdi bu yaklaşımın Bohr tarafından uygulanış örneklerini görelim. Devam edelim.
“Bohr bir filozoftu ve tamamlayıcılık ilkesini atomik fiziğin problemleri dışına uzatmaktan hoşlanıyordu. Örneğin, Sofokles’in Antigone adlı eserinde ‘topluma karşı görev’ ve ‘ailesel görev’ kavramları tamamlayıcı kavramlardı ve bir ahlaki anlamda, karşılıklı olarak birbirini dışlıyorlardı. İyi bir yurttaş olarak Antigone, kralı öldürmeye çalışırken öldürülmüş olan kardeşini hain olarak değerlendirmelidir. Krala ve topluma karşı görevi kardeşini reddetmesini gerektirmektedir. Yine de ailesel görevi onun vücudunu gömmesini ve hatırasına saygı göstermesini gerektirmektedir. Bohr daha sonraki yaşamında, tamamlayıcılık ilkesinin yaşayan organizmaların maddi yapılarını belirlemede uygulandığını düşündü. Biz ya bir organizmaya öldürür ve onun moleküler yapısını öğreniriz, bu durumda biz bir ölü şeyin yapısını biliyor oluruz ya da yaşayan bir organizmamız olur fakat onun yapısı ile ilgili bilgiden vazgeçeriz. Yapıyı belirleme deneysel hareketi aynı zamanda organizmayı öldürür. Şüphesiz molekül biyologlarının yaşamın moleküler temelini kurarken gösterdikleri gibi, bu son görüş tamamen yanlıştır. Bu örneği verişimin nedeni, Bohr kadar akıllı olsanız bile, bilimin ilkelerinin her zamanki uygulama alanları dışına uzatılmasının yüzeysel sonuçlar verebileceğini göstermektedir.” (sf. 90-91)
Bir görüşün saçmalığını göstermek için kendi yönünde bir parça daha ileri itmenin yeterli olacağı sözü tam buraya uygun düşüyor. N. Bohr’un biri ötekini dışarlayan, ancak birini bilebileceğimiz, onu bildiğimizde diğerini belemeyeceğimiz çelişki kavrayışı, çelişkiyi çözüm gücünden yoksun bırakarak metafiziksel bir donma yaratmaktadır.

Materyalizm karşıtlığı: Madde imgesi değişti mi?
Heisenberg’in kesinsizlik ve belirsizlik ilkesi olarak formüle ettiği bağıntı felsefeye aktarılırken bütünüyle belirsizlik yönünden alınmakta, bu, maddeyi kaybetme hokkabazlığına kadar varmaktadır. “Atomaltında neler oluyor bilemiyoruz!”, “Madde imgesi değişti”, “Madde kayboldu” metafiziksel idealist düşüncenin birbirini izleyen yaklaşımlarıdır; kuantum fiziğinin idealist felsefi sonuçlamalarında belirsizlik ile bilinemezcilik iç içedir; en mistik idealist görüşler tam bir materyalizm karşıtlığına varmaktadır.(*)
Metafiziksel idealist görüşlerin savunucuları, kuantum fiziksel alanda görüş belirtirken, atomaltında kesin belirlemelerin yapılamayacağı ancak olasılıkların olabileceğinden söz ederler. Fakat genel bir tutum olarak bu olasılıkların bir irdelenmesine de girişmezler. Şu ya da bu olasılığın olma durumu nereden doğmaktadır, gerçekleşebilme ya da gerçekleşememe olasılığı nedir, nelere bağlıdır? Mikromaddelerin hareketsel yapısı içerisinde son derece önemli olan rastlantının rolünün kavranılmayışı “neler oluyor bilemiyoruz?”un bir nedenini oluşturuyorsa, bir diğeri de olanak ve gerçeklik arasındaki diyalektik ilişkilendirmenin yapılmayıp olasılıkların, belirsizleştirici ve bilinemezci bir yorumuna geçişin olmasıdır. Mekanik determinizmden diyalektik bir nedensellik kavrayışı düzeyine çıkılamayınca, mikromaddelerin makromeddelerinkinden farklı form ve hareketsel özellikler göstermesiyle doğadaki nedensellik yadsınarak rastgelelik, belirsizlik, bilinemezcilik, mistisizm üzerine kurulu derin, idealistik yorumlara geçilmiştir. Atomaltında oluşturulan kaotik sis perdesi ile nesnel bilimsel yoldan açıklanamayanın “sezgi” ve “içgörü” yoluyla açıklanmasına köprü kurulur.
Heisenberg’ten başlayarak kuantum fiziği ile idealist metafiziksel görüşler arasında köprünün nasıl kurulduğunu ya da kuantum fiziğinin nasıl idealist felsefeye doğabilimsel bir temel olarak gösterildiğini görelim. Heisenberg’in görüşlerini Fizik ve Felsefe isimli kitabından aktaracağız. Daha sonra da kuantum fiziği ile Hint felsefesi arasında bağ kuran Fiziğin Taosu (Fritjof Capra) isimli kitaba geçeceğiz.
Heisenberg kuantum fizik çalışmalarının önde gelen isimlerinden biri. Matrisler/kuantum mekanik üzerine geliştirdiği görüşler, Schrödinger’in Dalga Mekaniği ile birlikte kuantum kuramının köşetaşlarını oluşturuyor; kuantum mekaniksel çalışmalar ise; olasılıklar kapsamında hesaplamaların yapılabileceğini gösteren, deneysel düzeydeki sınırlılıkları matematiksel düzeyden zorlayıp aşan çalışmalar. Heisenberg kuantum mekaniğini geliştirirken matematiksel biçimciliği kullanıyor; felsefi düzeyde ise pek çok burjuva bilim adamının olduğu gibi, gözlem, deney ve sonuçlandırmada fenomenolojik ve kaba deterministik yaklaşımlara sahip madde ve maddesel süreçlerin gerçekliğinin kabulü, gözlem, deney ve sonuçlandırma ve adeta matematiksel kesinliğe ulaşmış neden-sonuç bağıntılarının kuruluşuna bağlı. Gerçekliğin dünyanın maddiliğinden tümden kopartılıp subjektif idealist, dinsel ve dokunulmaz bir düzeye taşındığı skolastiğe karşı mücadele de, nesnel gerçekliğin öznel kabulü ile sınırlı bir düşünüş, öznelci düşünüş ve gerçekliğin ona tabi kılınması biçimiyle idealizmini korumakla birlikte materyalizm yönünde atılan adımlardı. Rönesansla başlayıp Aydınlanmacı düşünürlerle devam eden, Kartezyen düşüncede ifadesini bulan görüşler, doğabilimlerindeki gelişmelerle maddi dünyanın bizim dışımızdaki varlığı ve nesnel gerçekliğin kabulü yönünde daha ileriye adımlar atmakla birlikte nesnel olanın öznel olana tabiliği görüşü korunuyordu. Burjuva bilim adamlarında da egemen olan bu görüş gözlem ve deneyin kaba deterministik yöntemlerle sonuçlandırmalara götürülmesini öngörür. Newton fiziğinden çıkış alan, Laplace’cı bir matematiksel biçimciliğe ulaşan kaba deterministik yöntemlerin uygulanışı, gözlem, deney ve sonuçlandırmada görüngübilimsel (fenomenoloji), olgucu (pozitivist) görüşlerle birleşmektedir. Heisenberg’in kuantum fiziksel çalışmalarda karşı karşıya gelinen yeni sorun ve olgular karşısında tıkanıp savrulmasına yol açan da böylesi bir düşünüş ve yöntemleri uyguluyor olmasıdır.
Heisenberg, sahibolageldiği, dayandığı düşünce zeminini kaybetmiş bir burjuva bilim adamının şaşkınlığını yaşamaktadır -uzun gece boyunca süren tartışmalardan sonra doğanın böyle saçmalıklardan ibaret olup olamayacağını hayretle kendilerine sorduklarını söyler-, ondaki değişim geriye doğru, maddeye ilişkin görüşünün sarsılıp değişmesi yönünde olmaktadır.
“Atom olaylarına ilgin deneylerde biz olgularla ve nesnelerle uğraşıyoruz, uğraştığımız olaylar tıpkı günlük yaşantımızdaki gibi gerçek; ne var ki atomlar ya da elemanter tanecikler öylesine gerçek değil, onlar birer olgu veya nesne olmaktan çok birer eğilim, birer olabilirlikten başka bir şey değil” demektedir.
Heisenberg kitabının “İnsan Düşününün Bugünkü Gelişimi İçerisinde Modern Fiziğin Rolü” başlıklı bölümünde bilimin insanlığa kazandırdıklarına ve gelişim tarihine yeni bir perspektifle bakıyor. İnsanın doğa kavrayışının gelişimi ve bilimin tekniğe uygulanmasının kimi olumlu yanlarını belirttikten sonra, ulaştığı yeni perspektiften kapitalizme doğrudan ve cepheden yöneltilmeyen eleştirilerde bulunuyor. Örneklemelerden sonra;
“Bu çerçeveyi meydana getiren temel kavramlar klasik fiziğin oluşturduğu uzay, zaman, madde ve nedensellik kavramlarıydı. Gerçeklik kavramı yine duyularımızla algıladığımız ya da üstelik tekniğin yarattığı çok duyarlı aletlerle ve cihazlarla gözlemini yaptığımız nesneleri ve olayları ilgilendiriyordu. Asıl gerçeklik maddeydi. Bilimin ilerleyişi madde dünyasının fetih seferleriyle doluydu; faydacılık, işe yararlılık zamanın sloganı olmuştu.” (Fizik ve Felsefe, sf. 190)
Heisenberg’te sarsılan ve değişmekte olan maddenin gerçekliği düşüncesidir. İfade ettiği görüşlerde de kapitalizmle doğrudan bir ilişkilendirmede bulunmamaktadır; sınıf olarak burjuvazinin rolü nedir, bu sorunun yanıtı net olarak verilmediğinde bilimsel gelişme, insanın doğa üzerindeki egemenliği ve ondan yararlanış şekli üzerine yapılan değerlendirmeler, yüzeysel, tek yanlı ve bilim ve teknoloji karşıtlığı yönünde olacaktır. Sonraki ekolojist görüşler de bu türden analizler yapıp onlardan çıkış almaktadırlar. Heisenberg, 19. yüzyıl fiziğini de nedenselliğin mekanist determinist bir kuruluşu üzerinden değerlendirdiğinden, kendisine de o güne kadar egemen olan bu yaklaşımı, diyalektik materyalizm yönünde aşmayıp maddesel gerçekliğin yadsınması doğrultusunda derin bir kırılmaya uğratıp bilinemezcilik yönünde ilerletiyor.
“Çağımız fiziğinin bu evrim sürecine hangi katkıda bulunduğu sorusuna geri dönecek olursak diyebiliriz ki, fiziğin getirdiği sonuçlardan en önemli değişim şu 19. yüzyıl kavramlarına özgü katı çerçevenin çözülüp dağılması olmuştur. Gerçekliğin en özlü kesimlerini kavramakta bizi darlığa düşüren bu kaskatı yapıdan kurtulmak için şüphesiz daha önceleri bir sürü denemeler yapılmıştır. Ama madde, uzay, zaman ve nedensellik gibi temel kavramların, bilim tarihi boyunca bu kadar yararları dokunmuş olan bu kavramların neresinde tutarsızlık olduğunu bulup çıkartmak kabil olmamıştır!” (age, sf. 191)
“Bu çözülüş birbirinden tamamıyla ayrı iki evrede oluştu. Birincisi relatiflik teorisi çerçevesinde, uzay ve zaman gibi öylesine temel kavramların yeni tecrübelerimiz karşısında değişikliğe uğrayabilmeleri, hatta uğramak zorunda olmalarıydı. Bu keşif uzay ve zamanın kullandığımız bayağı dildeki o hiçbir kesinliğe sahip olmayan kavramlarıyla ilgili değildi, bunların Newton mekaniği dilinde kesinkes formüllendirimi anlamını taşıyordu; çünkü Newton mekaniğini biz yanlışlıkla hiç değişmemesi gereken en son mekanik diye kabul edegelmiştik. Çözülüşün ikinci evresi, atomun yapısıyla ilgili deney sonuçlarından ulaştığımız madde kavramı değişikliği idi. Maddenin bir gerçekliğe sahip olduğu düşüncesi 19. yüzyıl kavramlarının o katı çerçevesi içinde belki en güçlü kesimi teşkil ediyordu. Bu düşüncenin de yeni tecrübelerimiz karşısında değişikliğe uğraması kaçınılmazdı. Bayağı dilin çerçevesi içerisine girdikleri yönleriyle kavramların özüne hiç dokunulmadı. Atom deneylerini ve sonuçların yorumlarken madde veya olgu ya da gerçeklikten söz ettiğimiz zaman ortaya hiçbir zorluk çıkmıyordu. Ne var ki bu kavramlar maddenin en küçük parçalarına kadar genelleştirilmek istenince bu genellemeler klasik fiziğin tasarladığı gibi öyle düpedüz yerine oturmuyordu. Klasik fiziğin bu kestirme tasarımı bizde madde hakkında yanlış bir imge yaratmıştı.” (age, sf. 194, abç)
20. yüzyılın başında moden fizik bunalıma girmişti. Enerjizm olarak adlandırılan akım, doğanın tüm görünümlerini enerjiye indirgemekteydi. E. Mach’ın önde gelen temsilcisi olduğu bu görüş, felsefi düzeyde de dünyayı duyumlardan ibaret görmekte, nesneleri de duyum karmaşaları olarak tanımlamaktadır. Yeni pozitivizme de temel oluşturan bu subjektif idealist görüşler, aslında Berkeley ve D. Hume’un görüşlerine bağlanmaktadır. Lenin, “Materyalizm mi Amprio-Kristisizm mi” adlı yapıtında Mach ve Avenarius’un Rusya’daki takipçilerini eleştirirken bu görüşlerin fideizmle (bilginin yerine imanı koyan ya da ona büyük önem atfeden) olan bağını da kuruyor! Az sonra Heisenberg’in de neredeyse aynı yollardan geçerek tanrı arayıcılığına, mistisizme yönelişini göreceğiz.
Atomu oluşturan parçacıkların, kütle, enerji durumlarında, hareket özelliklerinde farklılıklar bulunmaktadır. Fakat bunlar, parçacıkların maddesel noktalar oluşlarını ortadan kaldırmadığı gibi, maddesel özelliklerin, hareket halindeki maddenin daha derin bir kavranışına da ulaştırmıştır bizi. Heisenberg’i şaşkınlığa düşürüp maddeden vazgeçmeye götüren, maddenin durağan kavranışı ve maddenin hareketinin mekanistik determinist bir yorumunun ötesine geçemeyişidir. Oysa kuantum fiziksel gelişmeler, maddeye ilişkin bilgimizi derinleştirmekte, maddenin özelliklerinin, maddedeki içsel hareketin ve karşılıklı etkileşimler içerisindeki hareketin ve dönüşümün çok daha derin ve gerçeğin daha kapsamlı bir bilgisine götürmektedir bizi. Heisenberg’te mekanistik düşüncenin nasıl tersyüz olup öbür kutba savrulduğunu görüyoruz. O, klasik fiziğin oluşturduğu kavramları, idealist yönde sarsıp değiştirmeye çalışıyor.
“Bayağı dildeki kavramların bilimsel evrim süreci boyunca kendi iç yapılarından ileri gelen değişmezlik ve oturmuşluklarını düşünecek olursak, modern fizikteki tecrübelere dayanarak diyebiliriz ki, bizim akıl-ruh, insan ruhu, canlılık ve tanrı gibi genel kavramlar karşısındaki tutumumuz 19. yüzyıl tutumundan farklı olmalıdır.” (age, sf. 193)
19. yüzyılda doğabilimlerdeki hızlı gelişmeyle birlikte materyalizmin yaptığı atağı sorgulamaktadır Heisenberg. Onun sorguladığı, kaba materyalizm de değildir; maddenin bilince önceliğini sorgulamakta ve buradan da mistik bir idealizme köprü kurmaktadır. Doğabilimsel ilerlemenin sonuçları olan ve dinsel skolastiğe karşı açılan savaş üzerinde yükselen bilimsel kavramlara karşı “kuşku” duyulması gerektiğini ileri sürdükten sonra;
“Modern fizik belki de böylece insanın akıl ruhu ile gerçeklik arasındaki ilişkilere yönelen yeni ve Fdaha geniş bir açıdan ilerliyor.” (sf. 194)
demektedir. Nihayet bu görüşün daha açıklık kazandığı, baklanın ağızdan çıktığı yere geliyoruz:
“Ne var ki modern fiziğin tutumundaki açıklık, eski gelenekleri yeni düşün eğilimleri ile barıştırmakta bir ölçüye kadar yardımcı olacaktır. Örneğin İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana Japonya’nın teorik fizik alanında ortaya koyduğu başarılar, Uzakdoğu’nun geleneksel düşünceleri ile kuantum teorisinin felsefi özü arasında mevcut bazı ilişkilere işaret sayılabilir. Yüzyılımızın başlarında Avrupa’da iyice yerleşen salt materyalist düşünce tarzını yaşamamış olan bir ortamda Kuanta teorisinin gerçeklik kavramına alışmanın daha kolay olacağını söyleyebiliriz.” (age, sf. 195)
Heisenberg görüşleriyle rasyonalizmden de uzaklaşmaktadır; rasyonalizmin “akla dayanma”, “mantıksallık”, “kesin tanımlama”, “matematiksel saptama” ve “kavramlaştırma”larını sorguluyor ve şu sonuca ulaşıyor: “Ne var ki bu idealleştirme ve kesinkes tanımlama yüzünden de gerçeklikle olan direkt bağlantı kopuyor.” (age, sf. 193) Bu görüşler her ne kadar mutlakçılığın, mekanik determinizmin eleştirisi gibi ileri sürülsle de kesinsizlik, görelilik, belirsizlik, bilinemezcilik ve mistisizm yönünde ilerlemektedir.
Heisenberg, “inanç”a yaklaşımda dini fanatizmi de eleştirerek modern fizikle mistisizmi buluşturuyor. Açtığı yol, Asya mistisizmine, Taoculuğa uzanmaktadır.
Kapitalist emperyalist ülkelerde, meta fetişizminin ürünü olan yabancılaşma derinleştikçe, Asya mistisizmi yeni arayış ve kaçışlar için bir çekim alanı olmaktadır. Bu ülkelerde egemen olan tek tanrılı dinlerin resmileşip yozlaşmaları, yabancılaşmanın pençesinde kıvranan bu ülke insanlarını farklı arayışlara yöneltirken, felsefi ve dinsel yabancılaşmanın bir başkasına itmektedir. İdealizmi ve dinsel yabancılaşmayı en üst düzeye taşıyan tek tanrılı dinlerden farklı olarak, inancı kişiyle özdeşleştirip bu temelde bir yaşam felsefesi oluşturan Budizm vb.lerine -tarikatlar için de geçerlidir bu- bir yöneliş oluyor. Kapitalist ülkelerdeki yaygın olan bu yönelim, yabancılaşmayı, kendilerini içsel bir tutarlılığa ulaştıracağı düşünülen tarikatlarla onu devam ettiren bir yanılsamayla yenme çabasıdır. Böylesi din ve tarikatlar kitlelerin sistem dışı, devrimci alternatiflere yönelmesini önlemek için de son dönemlerde yine sinema oyuncuları üzerinden olduğu gibi, propaganda edilmektedir.
Bilinçli bir çarpıtmayla tüketime bağlı olarak açıklanan yabancılaşma, kapitalist üretim ve sömürü koşullarının bir ürünüdür. Heisenberg de sınıfsal düzeyden bir kapitalizm eleştirisine yönelmeyip teknolojik gelişimin sonuçlarını sorguladığından, çıkışı ondan uzaklaşmakta, kültürel düzeyde bir çözüm arayışında bulmaktadır. Kuantum fiziksel alanda, maddeye ilişkin materyalist görüşlerimizi derinleştiren mikromaddelerin özelliklerinin idealistçe yorumuyla, rasyonalizm ve determinizmin reddi iç içe geçmektedir. Klasik fiziğin “madde imgesini” terk edişin Heisenberg’in bıraktığı yerden nereye götürüldüğünü, üstelik kuantum fiziğine dayandırılarak bir materyalizm karşıtlığına nasıl dönüştürüldüğünü görelim. Yapacağımız aktarmalar, Fiziğin Tao’su isimli, bu alanda ünlü kitaplardan birisinden olacak.
“Olasılık dalgalarının ortaya atılması, bir bakıma dalga halinde bulunan parçacık karşıtlığını çözmeyi başarabilmiş, ama bu olguyu aynı anda çok değişik bir konum içine de sokmuştur. Hatta bizi giderek çok daha temel olan bir karşıt kavramlar çiftine (yani var olma ve var olmama kavramlarına) götürmüştür. Bu karşıtlıklar çifti, atomsal gerçekliğin anlaşılması ile aşılabilmiştir. Buna göre, bir atomsal parçacığın belirli bir yerde bulunup bulunmadığını kesin olarak söyleyemediğimiz gibi, onun var olup olmadığını da kesinlikle ileri süremeyiz. Bir olasılık kalıbı halindeki parçacık, değişik yerlerde bulunma eğilimleri göstermektedir. Bunun için de, var olmak ve var olmamak arasında, bize çok yabancı gelen fiziksel gerçeklik belirimi göstermektedir. Bu nedenle bir parçacığın durumunu belirli ve sabit kavramlarla (ki bunlar bazen karşıt da olsa) açıklayamayız. Yani parçacık kesin olarak bir yerde ne vardır ve ne de yoktur. Ne konumunu değiştirmektedir ve ne de hareketsiz bir durumdadır. Değişen şey parçacığın olasılık kalıbı ve aynı zamanda parçacığın belli yerlerde var olma eğilimleridir.” (abç)
Fiziğin Tao’su’nun yazarı da bir kuantum fizikçisidir; fakat mikromaddelerin hareketsel özelliklerini tanımlarken maddeyi kaybetme yönünde “küçük” kaydırmalar yapmaktan da geri durmamaktadır. İzleyen bölümde R. Oppenheimer’dan parçacığın konum ve hareket durumundaki ikilemle ilgili bir alıntı yapmaktadır; tabii elektronun “var olma ya da var olmama” durumu üzerine el çabukluğu ile yapılmış marifeti bu alıntıda göremiyoruz. Maddeden uzaklaşma, maddeyi kaybetme yönünde gerçekleştirilen el çabukluğu fizikten metafiziğe geçişin hilekarca oluşturulmasıdır. Sarsılan “madde imgesi”, “var olup olmadığı belli olmayan”, parçacık olarak ifade edilse de ne olduğu belli olmayan bir şey olarak değiştirilmekte, madde kaybedilmektedir. Şimdi kuantum fiziğinin Doğu mistisizmine bağlanışını görelim.
“Atom fizikçilerinin gerçekliği, bir Doğu mistikçisinin gerçekliği gibi karşıt kavramların dar çerçevesini aşmaktadır. Oppenheimer’ın sözleri bu açıdan aşağıdaki upanişadlar’ın bir yansıması gibidir adeta:
“O hem hareket eder, hem etmez
O hem uzaktadır, hem yakında.
O her şeyin içindedir,
Ve aynı zamanda da her şeyin dışında.”
“Kuvvet ve madde, parçacık ve dalga, hareketlilik ve hareketsizlik, var olma ve var olmama. İşte bunlar modern fizik aracılığı ile aşılmış olan karşıt ya da bağdaşmaz olan kavramlardan bazılarıdır. Söz konusu karşıt çiftler içinde belki de en önemlisi ve temellisi, en son sayılandır.” (Fiziğin Tao’su, sf. 216-217)
İzleyen bölümde, gerçekliğin kavranabilmesi için Doğu mistisizmine başvurulmasının gerekliliği ve “derin meditasyon durumuna geçiş” anlatılmaktadır. Mistik görüş savunucuları görelilik kuramı ve kuantum fiziğinin, bilimin sınırlılığını gösterdiğini, ne yapılır ve ne kadar ilerlenirse ilerlensin bilim yoluyla gerçekliğin tam bilgisine ulaşılamayacağını, mutlak bilgiye ulaşmak için mistisizme başvurulması gerektiğini ileri sürmektedirler. Gerçek ve tam bilgiye ancak idealist bir bütüncülük (holistik) ile ulaşılacağı düşüncesi yeni değildir. Felsefi temelleri daha geniş ve dini ritüeller ile iç içelik oluşturan Doğu mistisizmi (keza kimi tarikatlar) de bu iddiadadır. Aktaralım:
“Mistikçiler ve fizikçiler, tüm fenomenleri açıklayabilmenin imkansızlığını da kavramış durumdadırlar. Ancak bu noktadan itibaren her iki grubun farklı yaklaşımlar geliştirmiş olduklarını görmekteyiz. Örneğin fizikçiler, daha önce de tartıştığımız gibi doğanın yaklaşık bir kavranışı ile tatmin olmaktadırlar. Ama öte yandan Doğu mistikçileri, yaklaşık ya da ‘izafi’ bir bilgiye ilgi duymamışlardır. Onlar, hayatın bütünü ile ilgili olan ‘mutlak’ bilgiye ulaşmayı hedeflemekteydiler. Evrendeki karşılıklı etkileşimin farkında olan bilginler, bir şeyi açıklamanın, sonuçta o şeyin diğerleri ile nasıl bir ilişki içine girdiğini göstermek olduğunu kavramışlardır. Ancak bunu dışa vurmak imkansız olduğu için, Doğu mistikçileri hiçbir fenomenin tek başına açıklanamayacağını vurgulamaktadırlar. Bundan dolayı Aşvagoşa şöyle der:
“‘Bütün nesneler, temel doğaları açısından isimlendirilemez ve açıklanamaz bir özelliğe sahiptirler. Bunlar, hiçbir kelime yardımı ile yeteri derecede açıklanamazlar.’” (Fiziğin Tao’su, sf. 396, abç)
Sürdürelim.
“İnsan aklını kelimelerden ve açıklamalardan kurtarmak, belki de Doğu mistisizminin en önde gelen amacıdır. Bu açıdan hem Budistler ve hem de Taoistler, ‘kelimeler ağı’ ve ‘kavramlar ağı’ gibi olgulardan söz etmezler. Böylece ilişkinlik ve birlik ağı fikrini, zihin alanına da yaymaktadırlar. Ancak nesneleri açıklamaya kalkıştığımız anda, ‘karma’nın bağlarına takılır, yani kavramsal ağımızın tutsağı oluruz. Kelime ve açıklamayı aşmak, ‘karma’nın bağlarını koparmak ve özgürlüğe ulaşmak demektir.” (sf. 367)
İlk çağlardaki Asya felsefelerinden (Çin, Hint) bazılarında bulunan ilkel diyalektik ögelerle, mikromaddelerin hareket özellikleri benzeştiriliyor. Mistisizme alan açmak için de atomaltı taneciklerin, parçacık ve dalga gibi hareket edebilme özellikleri, kuantum fiziğinin bilimsel gerçeğine tümüyle aykırı biçimde, metafiziğe geçiş yapmak için “maddenin, var olma ve olmaması” ile ilişkilendiriliyor.
Sarsıntıya uğrayan, geçersizleşen “madde imgesi”nin, “var olma ve olmama” yaklaşımı ile tümden terkedilmekte olduğunu görüyoruz. Gerçekliğin sınırlı kavrayışının aşılması için de devreye, mistikçilerin “sezgisel aklı”, “içeriden bakma” yöntemleri sokuluyor.
Asya’da dinsel görüşleri de içeren fakat onunla sınırlandırılamayacak felsefi düşünceler, toplumun o günkü ekonomik, sosyal, siyasi yapısıyla da ilintili oluşmaktaydı. Bunlardan Çin kaynaklı Tao’culuk, Hint kökenli Buda’cılığın bazı kolları sezgisel bir materyalizm, doğacılık ve ilkel bazı diyalektik ögeleri içermektedirler. Asya felsefelerinin içerisinde materyalizmle idealizm arasında örtük bir savaşım sürmekteydi. Bu aynı zamanda doğal ve kaçınılmaz olarak dinsel düzeyde ifade ediliyordu. Gökyüzünde, uzak ve erişilmez bir tanrı fikri yerine insanın onunla özdeşleşebileceği bir tanrı düşüncesi ve bunun kişide bir iç bütünlük yaratacak ahlaki ritüellerle birleştirilmesi vardır. Özce, insan ve tanrı, daha yakın ve daha dünyevidir. Toplumsal düzeyde, doğmuş olan sınıflı topluma, köleciliğe karşı ilkel komünal topluma olan özlemin yansıtıldığı bu felsefelerde etiksel değerler yüceltilmektedir. Kuşkusuz bu görüşler eklektik, kendi içerisinde zıtlıkları olan farklı kollarca değişik yorumları geliştirilen mistisizmin damgasını vurduğu felsefelerdir. Değişime uğradığı gibi, resmi din özelliği kazandıkça da yozlaşmışlardır.
Bu görüşleri anlayabilmek için Uzakdoğu’ya kadar gitmeye gerek yoktur. Tasavvuf kültürü ile Taoculuk, Budacılık gibi Asyatik din felsefeleri arasında büyük bir benzeşme ve tarihsel bağıntı bulunmaktadır. İnsanı doğanın bir parçası olarak gören, doğa-insan bütünlüğünü tümüyle koparmamış, bilinç oluşumunda doğanın sezgisel etkisini taşıyan felsefelerle tasavvufi düşünce arasında bir köprü kurulabilir. Enel Hak kavramında da ifadesini bulan tasavvuf kültürü, tanrının insanda içerilebileceği görüşünü taşır. Asyatik felsefeler, tarihsel ve coğrafik bağlarla Anadolu’ya yansımışlar, yerleşik kültürel ögelerle harmanlanmışlardır. Hallac-ı Mansur, Nesimi, Yunus Emre, Mevlana, Hacı Bektaş-ı Veli, vd. dillenen görüşlerde bunları bulabiliriz. Şiva dansı ile Şeb-i Aruz, Sema ayini, meditasyon, Nirvana’ya ulaşmak ile Enel Hak, namaz, zikir birbirlerini karşılayan dinsel ritüellerdir.(*)
Benliğini köreltme, el-etek çekme, dinsel azamet yerine ahlaki özellikleri ön planda tutan insanal davranışların yüceltilmesi, hatta tarihsel-toplumsal süreçlere bağlı olarak dinle materyalizmi buluşturmanın (Şeyh Bedreddin) örneklerini Doğu’da da, Batı’da da farklı din ve felsefeler, aynı din içindeki çatışma ve tarikat ayrımlarıyla bulmaktadır.
Eski Yunan’da da sezgisel atomculuk, çelişkiyi ve değişimi gören bir diyalektik kavrayışının olduğunu biliyoruz. Olimpos tanrıları da insanal özellikler göstermekte, bazıları insan tanrı olmaktadırlar. Keza tanrılar doğanın özelliklerine göre tanımlanıp adlandırılıyorlar. Asya felsefelerinde de ilk çağlarda doğayla olan bağların güçlülüğünden, sürüyor olmasından gelen sezgisel bir materyalizm, genel bir çelişki, hareket ve dönüşüm yaklaşımlarını görebiliriz. Fakat bunlar, basit, gözleme dayalı ve sezgisel oldukları gibi metafizikseldirler. Maddedeki içsel hareketi, gerçekliğini ve dönüşümünü maddeye ait olarak değil, insanın sezgi ve içgörüsüne bağlı görmektedir. Materyalizm, doğanın olduğu gibi, maddenin ve maddesel süreçlerin bizim gözlemimize bağlı olmayan, onunla sınırlandırılmadan tüm özellikleriyle kabulü ve kavranılmasıdır. Asya felsefeleri, maddenin dış yüzeysel gözleme bağlı kavranışında materyalist bir yön taşımakla birlikte, maddesel özelliklerin derin kavranışında metafiziksel ve idealisttirler. Keza çelişkiyi kaba zıtlıkların görülmesi, hareketi ve dönüşümü de sarmal değil, devri olarak kavramaktadır; dolayısıyla diyalektik kavrayışları da metafiziksel bir mutlaklıkla sınırlıdır. Eski Çin felsefesi, Mao Zedung’un felsefi görüşlerine de -çelişkiyi kavrayışı- yansımıştır. İnsan bilgisinin o günkü sınırlılıkları içerisinde kaçınılmaz olan bu durum, onları, gerçekliğe ulaşmak için farklı arayışlara, din vb. yöneltiyordu.
Budacılık vb.leri günlerinin ileri akımlarıydılar. Bugün ise, sıkışmış burjuvazi kitleleri bir yanılsamadan diğerine götürmek için bu akımların metafiziksel yönünü canlandırarak belirsizlik, bilinemezcilik, geleceksizlik içerisinde yanıltıcı bir iç rahatlık ve umut oluşturmak amacıyla kullanmaktadır.

Eski Çin felsefesi ve Mao Zedung
Mao Zedung’un felsefi görüşleri metafiziksel ve idealisttir. O, niceliğin niteliğe, niteliğin niceliğe dönüşmesi yasasını zıtların birliğinin içerisine çeker ve o şekilde açıklar, yadsımanın yadsıması için ise, “Hiç yoktur” der ve Engels’i “üççülük” ile eleştirir. Diyalektiğin temel yasası çelişkidir, Mao Zedung da karşıtların birliğini “diyalektiğin en temel kanunu” olarak tanımlar, fakat onun çelişki kavrayışı diyalektiğin diğer iki temel yasasını yok sayıp, bir arada var olan zıtların yer değiştirmesi biçimiyledir. Daha sonra onlar tekrar yer değiştirir. Mao Zedung, Proudhon gibi diyalektik hareketi kısa kesmekte, çelişkinin çözümünü karşıtları içeren nesne ya da olgunun bütünündeki bir değişme, yeni, öncekinden farklı bir niteliğe geçiş olarak görmemektedir. Karşıtları dışsal olgular olarak almakta, içsel çelişki ve karşıtların mücadelesiyle öncekinden farklı bir niteliğe, sürece geçiş olarak almamaktadır. Ona göre nitelik değişimi, çelişkinin esas ve tali yönlerinin birbiriyle değişimi, yer değişimidir. “Çelişme Üzerine” isimli makalesinde:
“Bir çelişmenin esas ve tali yönleri birbirine dönüşür ve buna uygun olarak o şeyin niteliği de değişir. Belli bir süreçte ya da bir çelişmenin gelişmesindeki belli bir aşamada esas yön A, tali yön de B ise, başka bir aşamada ya da başka bir süreçte roller değişir. Bu bir şeyin gelişme süreci içinde öteki yöne karşı verdiği mücadelede bir yönün gücündeki artma ya da azalma derecesi tarafından belirlenen bir değişikliktir.” (Seçme Eserler, Cilt I, sf. 390)
Bu görüşün doğal sonucu olarak gelişim, helezonik değil döngüseldir. Mao Zedung’un burjuvazinin yeniden iktidara gelmesi ve pek çok kültür devriminin olacağına ilişkin “öngörüleri” de onun bu karşıtların yer değiştirmesi ve döngüsel gelişim görüşüne dayanır. Mao Zedung’un çelişki üzerine görüşleri, henüz şeylerin özündeki çelişkileri görebilme durumunda olmayan, bundan dolayı çelişkiyi dışsal karşıtlıklar olarak gören eski Çin felsefesinin ilkel diyalektik görüşlerinden alınmadır. Enver Hoca “Emperyalizm ve Devrim” adlı yapıtında Mao Zedung’un felsefe görüşlerini eleştirirken;
“Gerçi Mao Zedung, yazılarının birçoğunda sık sık zıtlardan, çelişkilerden, zıtların birliğinden söz eder, hatta Marksist alıntı ve cümlelere bile başvurur. O, ancak yine de bu sorunları diyalektik materyalist biçimde kavramaktan uzaktır. Mao Zedung, çelişkileri ele alırken Marksist tezlerden değil, eski Çin filozoflarının tezlerinden yola çıkmaktadır, zıtlara dış olgular olarak mekanik biçimde bakmakta ve zıtların dönüşümünü birinin diğeriyle basit yer değiştirmesi olarak göstermektedir. Mao Zedung, eski felsefeden alınmış olan üst-alt, ön-arka, sağ-sol, kolay-zor vb. gibi ebedi zıtları kullanmakta, özünde bizzat nesnelerin ve olayların iç çelişkilerini reddetmekte ve gelişmeyi basit bir tekrarlama olarak, içinde aynı zıtların ve bu zıtlar arasındaki aynı ilişkinin yer aldığı değişmez durumların ardı ardına gelmesi olarak görmektedir. Mao Zedung, bir çelişkinin iki zıt yanının karşılıklı olarak birbirine dönüşmesini bu çelişkinin çözümü olarak ya da bu zıtları içeren olayın kendisinde meydana gelen bir niteliksel değişme olarak değil de, basit bir yer değiştirme olarak kavramakta ve bunu, yani zıtların karşılıklı olarak birbirine dönüşmesini her şeyin onun buyruğuna uyduğu kesin bir şema olarak kullanmaktadır. Mao, bu şemadan hareketle şunları söyleyecek kadar ileri gidiyor: ‘Dogmatizm, kendi zıttına dönüştüğü zaman, ya Marksizm olur ya da revizyonizm’, ‘Metafizik diyalektiğe dönüşür ve diyalektik metafiziğe’ vb.” (Emperyalizm ve Devrim, sf. 297-298)
Mao Zedung’un çelişkiyi inceleyip açıkladığı “Çelişme Üzerine” makalesindeki şu sözleri, onun mekaniksel ve olguların dış görünümlerine dayalı dışsal, basit bir çelişki kavrayışının ötesine geçemediğini gösterir:
“Hayat olmasaydı, ölüm de olmazdı. ‘Yukarısı’ olmasaydı ‘aşağısı’ da olmazdı, ‘aşağısı’ olmasaydı, ‘yukarısı’ da olmazdı. Talihsizlik olmasaydı talihlilik de olmazdı, kolaylık olmasaydı zorluk da olmazdı, zorluk olmasaydı kolaylık da olmazdı.” (Seçme Eserler, Cilt I, sf. 395)
Şimdi Mao Zedung’un çelişki üzerine felsefi görüşlerinin kaynağına, Fiziğin Tao’su ile buluştuğu yere iniyoruz. Eski Çin felsefesinin ilkel, mekanik, kaçınılmaz olarak kendisini metafiziksellikten kurtaramayan diyalektiği Mao Zedung’un çelişki kavrayışının ve felsefi düşüncesinin temelini oluşturur. Şöyle der:
“Her şeyin tek bir yönünün olduğu şeklindeki öğreti en eski zamanlardan beri varolagelmiştir, her şeyin iki yönünün olduğu yolundaki öğreti de öyle. Bunlardan birincisine metafizik, ikincisine de diyalektik denir. Eski zamanlarda yaşamış olan bir Çinli şöyle demişti: Yin ve Yang Tao’yu oluşturur. Yan olmadan Yin’in olması ya da Yin olmadan Yang’ın olması mümkün değildir. Bu iki yön olduğunu doğrulayan çok eski zamanlardaki bir öğretiydi.” (Seçme Eserler, Cilt 5, sf. 387)
Tao “yol” demektir. Yang, gökyüzü, Yin ise yeryüzüdür. Bu iki kavramın ve Tao’nun farklı anlamlar yüklenerek ve farklı bağıntılarla yorumlanması, eski Çin felsefesinin materyalist ve idealist görüşlerinin ayrımını oluşturur. Örneğin, materyalist felsefeciler, Tao’yu nesnelerin yordamı, nesneleri yöneten yasa, idealist felsefeciler ise “ideal ilke”, “mevcut olmayan gerçek”, “tanrısal yol” olarak tanımlıyorlardı. Materyalist felsefeciler, insanı doğanın bir parçası olarak görüyorlardı. O dönemin diyalektik kavrayışı ise, materyalist olanlar için dahi ilkel ve mekaniksel, dolayısıyla kaçınılmaz olarak metafiziksel idi. İçsel çelişki ve hareketi, daha derin bir diyalektik uygulayarak çözümleyebilecek durumda değillerdi. Öngörülerinin güçlülüğüne karşın, ilkel bir diyalektik uygulamanın ve kaba materyalizmin ötesine geçemiyor, bazılarının görüşleri aşağıdan materyalizmi, yukarıdan idealizmle tamamlamaya doğru evriliyordu.
Engels, İlkçağ Yunan filozoflarını, Herakleitos vd.lerinin diyalektiği uygulamalarını değerlendirirken onların ancak hareketin genel şekillerini ve genel bir tabloyu yansıtabildiklerini söyleyerek,
“… ayrıntıları bilmek için onları doğal ve tarihsel bağlantılarından ayırmak ve nitelikleri, özel neden ve sonuçları vb. içinde irdelemek zorundayız. Bu en başta doğa bilimi ve tarihsel araştırmanın görevidir.” (Anti-Dühring, sf. 71)
der.
İlkçağ filozofları doğal bir görüşle şeylerin hareketini gözlüyor, sürekli bir akış, dönüşme, oluş, yok oluş, hem kendisi olma hem de kendisi olmama içerisinde olduklarını görüyor, diyalektik düşünüyorlardı. Onlar çağlarını çok aşan bu görüşlere, doğal bir düşünüş içerisinde ulaşmaktaydılar. Diğer taraftan onlar, maddeyi, içsel çelişki ve hareketi çözümleyebilecek durumda değillerdi.
Eski Çin filozofları da, doğayı, maddeyi ve hareketi, ancak genel bir tablo içerisinde görebilmekteydiler. Çelişki konusunda da, doğal olarak dışsal ve mekaniksel bir ilişkilendirme içerisindeydiler. Onların doğayı genel, yüzeyden kavrayışları maddeye ilişkin bilginin sınırlılığı, öte yandan diyalektik düşünmeye yatkınlıkları, bu sınırlılığı farklı bağıntılandırmalarla aşmaya, tamamlamaya yöneltiyordu. Bu şeylere ilişkin bütüncül bir kavrayışın materyalizmle, ya da sadece materyalizmle olamayacağı görüşünü de ortaya çıkartmış, bütüncül kavrayışın, idealist, tanrısal düzeyden olabileceği görüşü ile birleştirilmiştir. Dinsel görüş ise, sonraki, tek tanrılı dinlerdeki kadar, bir dinsel yabancılaşma düzeyine ulaşmamıştır henüz. Doğanın bir parçası olan insan kendisiyle bağlantılandırmaktadır tanrıyı.
Derin bir yabancılaşmanın sonucu olan tek tanrılı dinler, kendileri de sistemin bir parçası olarak onun krizinden etkilenip inandırıcılıklarını kaybettikçe kapitalizmin günümüzdeki koşullarını uyum düzeyini geliştirici doğrultuda ve tarikatlarla revizyona gidildiği gibi, insanlar Asya mistisizmine yönelmekte, daha doğrusu yöneltilmektedirler. Bu yönlendirme ve yönelim, Asya mistisizmi ve tarikatlarda cemaatsel varoluş ya da bireyin birey olarak kendi içinde tanrıyla buluşması -bireyliğini yaşaması, özgünlük ve fark oluşturma- burjuva ideolojisinin ve felsefesinin bugünkü bireysel ve grupsal varoluş biçimleri tanımlamalarına uygundur. Neoliberal, postmodern, bireysel ve grupsal “aidiyet”in dinle biçimlenmeleridir. Bundan dolayı, özendirilmektedirler.
Eski Çin felsefesinin ilkel çelişki kavrayışının ve mistik biçimlerinin yeniden keşfedilmesinin bir diğer nedeni de, onun evrimci niteliği ve tarihsel hareketi döngüsel olarak görüşüdür. Dolayısıyla, kitleleri, kapitalizmin krizini, çelişkinin devrimci çözümü ve niteliksel bir sıçrama ile çözme düşüncesinden uzak tutmakta, burjuvazi için güvenilir bir yol olmaktadır.
Resmi egemen durumdaki dinlerin krizi, kurumsal yapılarının inanılırlıklarını kaybetmesidir bu. M. Weber’in kapitalizme en uygun din olarak kutsadığı “protestan ahlakı”nın etkisini yitirmesi, eskisi gibi, bir çalışma motivasyonu oluşturamadığının ortaya çıkışıdır. ABD’de irili ufaklı binlerce tarikat bulunmaktadır.

Atomun yapısı: Atom bilinebilirdir
“Dünyanın gerçek birliği, onun maddeselliğinden oluşur.” (Engels)
Kuantum fiziksel çalışmalar, bir bütün olarak atomun yapısını ve atomu oluşturan parçacıkların özelliklerinin bilinebilir olduğunu bilimsel düzeyde ortaya çıkarmıştır.
Mikromaddelere ilişkin bilgiler, madde yapısının durağan olmadığı gibi değişmez bir tözün de olmadığını, maddenin bitmez tükenmez çeşitlilikte, birbirine dönüşebilir özellikte, somut formlara sahip olduğunu göstermektedir. Alan da maddenin bir biçimidir. En elemanter parçacıkların yapı ve özellikleriyle bilinir hale gelmesi, parçacıkların yapı ve özelliklerinin hareket hali içerisindeki kavranışı maddeye ilişkin bilgimizi derinleştirip mükemmelleştirmektedir. Maddeye ilişkin kütle, enerji gibi özelliklerin Newton fiziğinin sınırlamalarından kurtulup daha doğru ve tam bir tanımlamasına ulaşılmıştır. Parçacıkların birbirlerine dönüşümü, aralarındaki etkileşim ve etkileşimin nasıl gerçekleştiği, bu etkileşimlere bağlı olarak gelişim ve farklılaşmalar konularında bilgilerimiz çok daha somut ve derindir. Gerek maddenin somut formlarının birbirlerine dönüşümü, gerekse enerji dönüşümleri, etkileşimlerin birbirleri üzerindeki etki ve sonuçları bilinmektedir. Maddeyi en basit hareket biçimlerinden en yüksek hareket biçimlerine kadar, tüm hareket biçimleri içerisinde enerjinin dönüşümleriyle birlikte kavramaktayız.
Mikromaddelerin yapı ve özellikleriyle bilinmesiyle, maddeye ilişkin tüm metafiziksel görüş ve idealist çıkarsamalar temellerinden yıkılmaktadır. Durağan madde ve değişmez töz metafiziksel görüşüne ve bundan idealist sonuçlar çıkartılmasına hiçbir olanak bırakmamaktadır atomun yapısı, parçacık yapı ve özelliklerine ilişkin ulaşılan bilgiler. Maddeye ilişkin idealist metafizik görüş yandaşlarının, küçük boşluklardan girip bu yönde sonuçlar çıkartma çabalarına karşın kuantum fiziksel çalışmalarının geldiği düzey, mikromaddelere ilişkin bilgilerimiz, tüm maddesel gerçekliğin olduğu gibi kabulü dışında bir alternatif bırakmamaktadır.
Maddenin bölünemez en küçük parçacıkları atomlar olarak biliniyordu. İlkçağ filozofları, maddeyi tanımlayabilmek için onun en küçük parçası olarak atomlardan sezgisel olarak söz etmekteydiler. Moleküllerin ayrıştırılmasıyla bilimsel olarak da atomlar bulundu. Daha sonra elektronlar bulunduğu gibi çekirdek de parçalandı. Atomu oluşturan çok sayıda parçacık bulundu.
Atomlara ilişkin ilk bilgiler elektronların bilgisiydi. Daha sonra çekirdeğe de ulaşıldı. 1930′ların ortalarında çekirdek fiziğine de geçiş yapıldı. 1950′lerde 30 dolayında tanecik biliniyordu. Bugün, atomu oluşturan yüzlerce taneciğin varlığı bilinmektedir. Maddeye ilişkin bilgilerimiz, madde dışı imgeye hiçbir boşluk bırakmayacak kadar ileri düzeydedir. Madde, maddenin elemanter kuantumları (bölünebilir en küçük nicelik) elemanter taneciklerden oluşmuştur.
Atomun yapısı, taneciklerin yapı ve özellikleri ve etkileşimlerini, genel kabul gören “standart model”le görelim. Maddenin içerisine baktığımızda, maddeye ilişkin bilgimizin ulaştığı düzeyin metafiziğe, idealist spekülasyonlara alan bırakmamış olduğunu göreceğiz.

Maddenin içine bakış
Madde moleküllerden yapılı, moleküller atomlardan, atomlar, santimetrenin yüz milyonda biri olan bir elektron bulutundan ve bulutun çapından yüz bin kez küçük bir çekirdekten oluşuyor. Çekirdeğin içinde sayıca elektronlara eşit, elektrik yükü onlarınkinin tersi, kütleleri ise elektronlardan yaklaşım 2 bin defa daha fazla olan protonlar ve sayıları bunlardan biraz daha çok olan nötronlar bulunuyor. Nötronlar, elektrik yükü taşımıyor ve kütleleri protonlarınkinden çok az daha fazla. Proton ve nötronlar, farklı bileşim oluşturan üçer tane kuarktan oluşuyor. Bugün yüksek hızlandırıcılarla bulunmuş, bazıları deneyimler sırasında ortaya çıkıp anında kaybolan 300 dolayında parçacık biliniyor. Ayrıca her parçacığın kütlesi aynı, ters yüklü bir karşı parçacığı (anti-madde) bulunuyor. (Örneğin, elektronun karşı parçacığı pozitrondur.) Sözünü ettiklerimiz, atomun yapısını oluşturan temel parçacıklardır.
Bunlarla birlikte etkileşimi sağlayan, parçacıkları birbirine bağlayıp atomun yapısını bir arada tutan alan parçacıkları bulunmaktadır. “Standart model” içerisinde bunları işlevsel olarak tanımlayalım.
“Standart model”(*) maddenin temel yapıtaşlarını ve bunların etkileşimlerine aracılık eden temel kuvvetleri betimleyen kuram. Bu modele göre tüm maddesel evren, birbirleriyle dört temel kuvvet aracılığıyla etkileşen kuark ve leptonlardan oluşur. Bu dört temel kuvvet, kütle çekimi, elektromanyetizma, zayıf çekirdek kuvveti ve şiddetli çekirdek kuvveti. Örneğin şiddetli kuvvet, proton ve nötronları oluşturmak üzere kuarkları birbirine bağlar. Elektromanyetik kuvvet, çekirdeklerle, bir lepton türü olan elektronları birbirine bağlayarak atomları oluşturur; arda kalanı da atomları molekül yapısı içerisinde birbirine bağlar. Zayıf kuvvetse çekirdek bozunmasından sorumlu. Zayıf ve şiddetli çekirdek kuvvetlerin etkileri son derece kısa erimli: Bir atom çekirdeğinin yarıçapını aşamıyorlar. Kütle çekimi ve elektromanyetizmanın verimleriyse sınırsız. İşte bu nedenle en çok tanıdığımız kuvvet bu ikisi.” (Bilim ve Teknik)
“Fizikteyse alan kavramı, kütle çekim alanı, elektromanyetik alan gibi duyu ya da aygıtlarla algılanabilen varlıklar için kullanılır. Alanlar genellikle varlıklarını bir aracı parçacığın değiş tokuşu sayesinde duyururlar. Örneğin, elektromanyetik alanın aracı parçacığı foton ya da ışığın bir paketçiğidir. Kütleçekim alanının aracı parçacığıysa, henüz varlığı gözlenememiş olan gravition, zayıf alanın aracıları W, W- ve W0 vektör bozonları, şiddetli alanınkilerse sekiz ayrı gluon. Benzer biçimde, Higgs alanının parçacığı da Higgs bozonu oluyor.” (Bilim ve Teknik)
Atomun yapıtaşı durumundaki temel parçacıklar, onların nasıl bir arada bulundukları ve aralarındaki etkileşimi sağlayan alan parçacıkları ve alanın maddeselliği üzerinde durduk. Şimdi de parçacıkların kütle ve enerji durumları üzerinde duracağız. Bununla birlikte atomaltında korunum yasaları her düzeyde geçerlidir.

Mikromaddelerin kütle, enerji durumları ve korunum yasalarının geçerliliği
Newton mekaniğinde bir cismin en önemli özelliği kütlesidir. Hareket eden bir cismin momentumu, hızı ve kütlesiyle orantılıdır. Eğer kütle yoksa momentum ve enerji de yoktur! Klasik fiziğin bu yaklaşımlarının mikromaddelerde sarsıntıya uğrayıp kimi yönleriyle değişmesi gerekmiştir. Parçacıklar, atomun yapısını verirken gösterdiğimiz gibi çok küçüktürler. Kütleleri klasik ölçümler içerisinde tanımlanamayacak kadar azdır. Foton, gluon gibi etkileşimi sağlayan alan parçacıkları ise kütlesizdir. Parçacıklar, enerji çoğulluğuna sahiptirler. Konum, hız; enerji, zaman gibi eşleşik ikili değerler birlikte aynı kesinlikte ölçülememekte, ölçüm yapıldığında durum tekilleşmesi olmaktadır.
Bir bütün olarak atomu oluşturan parçacıkların, alan parçacıkları ve birbirleriyle olan bağıntıları, makromaddelerde gözlemlediklerimizden farklı, maddeye ilişkin kavrayışımızı derinleştiren özelliklere sahip olduklarını görüyoruz. Keza daha zengin bir diyalektik kavrayışa da ulaştırıyor bizi. Gerek materyalizm, gerek ise diyalektik konusunda Marksizmin bilimsel felsefi görüş ve öngörülerini de doğruluyor. Önceki klasik fiziksel yaklaşımlar içerisindeki madde ve hareket kavrayışı ile kuantum fiziksel alanda, mikromeddelerin yapı ve hareket özellikleri arasında ortaya çıkan farklılık, metafiziksel sonuçlamalara gidilmesinin gerekçesini oluşturmaktadır. Üzerinde duracağımız, parçacıkların kütle, enerji durumları, birinden diğerine dönüşümün sonuçları, “Madde imgesi değişti” ile başlayıp “Madde kayboldu”, “maddenin var olma, olmama durumu” gibi görüşlerin hiçbir nesnel temele sahip olmadıklarını gösterecektir.
Atomaltında, proton ve nötronları oluşturan kuarklar, diğer parçacıklara göre daha büyük kütleye sahiptirler. En küçük kuark kütlesi 300 MeV’dir. Kütle olarak daha küçük olan leptonlar grubunda yer alan elektron ve notrinolar ise daha küçük kütlelere sahiptirler. Elektron, 0.511 elektron nötrinosu 0,0001, muon 106, tau 1784 MeV’dir. Fotonun kütlesi ise deneyler, fotonun kütlesinin elektronun kütlesinin katrilyonda birinin katrilyonda birinden (10-30) büyük olamayacağını gösteriyor. Kuramsal olarak sıfır. (Kütlesi olmadığı için foton hem en hızlı parçacık, hem sınırsız erimli.) Kütlesiz bir cismin durgunluk enerjisi de olamayacağından tüm enerjisi kinetik enerjidir.(*) Atomaltında enerjinin korunumu yasası geçerlidir. Atomu iyonlarına ayırmak için gerekli olan enerji, atomların çeşidine göre değişir. (2 ile 20 elektron volt arasında değişmektedir.) Bir atomu bir arada tutan kuvvetin, atomu oluşturan elektrik parçacıklarını yeniden düzenlemek ya da atomu bu parçalara ayırmak için gerekli olan enerjiye eşit olduğu deneylerle kanıtlanmıştır.
Enerjinin korunumu, sadece atom düzeyinde değil parçacıklar düzeyinde de çeşitli çekirdek reaksiyonlarında deneyimlerle kanıtlanmaktadır. Bununla ilgili bilgileri üniversite ders kitaplarında dahi bulabiliriz. Fiziksel Bilimler İnceleme Komitesi tarafından hazırlanmış Üniversite Fiziği isimli kitaptan, karşılaşan bir elektron ve onun karşı maddesi olan pozitronun iki foton oluşturduğu deneyi aktaralım.
“Pozitronun ilk bulunduğu 1932′de bir elektronla karşılaşan pozitronun iki foton meydana getirerek yok olduğunu ileri süren bir teorik görüş vardı. Bu olay aşağıdaki deneyle incelendi. Biri pozitron kaynağı diğeri pozitronları durduran levhanın yanına iki sayaç yerleştirildi. Sayaçlar iki sayaca aynı anda fotonlar geldiği zaman çalışan ve bunları sayan bir koinsidans devresine bağlandı. 180 derece yakınlarında sayma hızı çok arttı. Bu bir yönde bir foton salındığı zaman diğer yönde de bir fotonun yayınlandığını gösterdi.
“Bu ve diğer deneylerin ışığında hemen hemen hareketsiz olan bir pozitron ve bir elektronun iki foton yayınlayarak birbirini yok ettiğine şimdi inanıyoruz…
“Bu olayda elektrik yükü ve momentum korunuyor, fakat kütle ve enerjiye ne oluyor? Elektron-pozitron çiftinin kütlesi 2m fakat enerjisi yok; iki fotonun ise enerjisi 1 MeV=2mc2 kütlesi yoktur. Burada kütle ve enerjinin ayrı ayrı korunamadığı çok ilginç bir reaksiyon örneği görüyoruz. Fakat toplam enerji dediğimiz, durgunluk enerjisi ile kinetik enerjinin toplamı olan enerji burada korunmaktadır. Çünkü çiftin durgunluk enerjisi 2mc2, hepsi kinetik enerji olan fotonların toplam enerjisine tam olarak eşittir.” (Üniversite Fiziği, sf. 614, abç)
Bu deneyimin tersi de gerçekleştirilmiştir. Pozitron, elektron çarpışmasıyla ışık kuantaları, fotonlar salarak birbirlerini yok etmelerini “maddenin yok olduğu” biçiminde değerlendiren metafiziksel görüşlere karşı, deneyimin karşı yönden de gerçekleştirilip bu kez fotonların, elektron ve pozitronları oluşturmaları maddenin gerçekliğini gösterdiği gibi sadece bunu değil, bizim öncekinden farklı özelliklere sahip olan bir madde kavrayışına geçmemizin gerektiğini de göstermektedir. “Madde kayboldu” safsatalarına yanıt oluşturan deneyimlerden birisi ABD’deki dört üniversiteden bilim adamlarının güçlü bir laser kullanarak çok yoğun bir foton huzmesi oluşturarak gerçekleştirdikleri deneyimdir. Oluşturulan fotonların yoğunluğu, kurşunun içindeki elektron yoğunluğunun bin katıdır. Araştırmacılar daha sonra doğrusal bir hızlandırıcıda elde edilen yüksek enerjili elektronları oluşturulan foton huzmesine doğru yönelttiler. Elektronların foton huzmesine çarpmasıyla, bazı fotonların öteki fotonlara geri çarparak elektronları ve onun antimadde kardeşi pozitronları oluşturdukları görüldü. (Bilim ve Teknik, Kasım ‘97)
Bir başka örnek de verdikten sonra değerlendirelim. Yüksek enerjili bir proton bir başka proton ile çarpışırsa, iki proton kalmaya devam ediyorsa pi mezon adı verilen yeni bir temel parçacık ortaya çıkar. Çarpışmanın yüksekliğine göre eğer protonlar kaybolursa K mezonları ve hiperonlar gibi yeni parçacıklar ortaya çıkar.
Üniversite ders kitabında örneklenen; nötronlarla hidrojen atımları, bir yavaş nötronun uranyum 235 çekirdeği tarafından soğurulması (füzyon oluşması) gibi çekirdek reaksiyonları üzerinden gerçekleştirilen deneyimlerde de durgunluk enerjileri ile kinetik enerjileri toplamında toplam enerjinin korunduğunu görmekteyiz. Deneyimlerde kinetik enerjilerde bir artış oluyorsa bu durgunluk enerjilerindeki azalmaya karşılık gelmektedir. Parçacıkların özelliklerine göre deneyimlerde, durgunluk enerjisinin bir kısmı kinetik enerjiye dönüşebileceği gibi, -bu durumda kütlede azalma olur ama kaybolmaz-, elektron-pozitron yok olmasında olduğu gibi tümü başka kinetik enerjiye dönüşebilir. Toplam enerjiyi önemli yapan budur. Gerçekleştirilen deneyde gösterildiği gibi, elektron-pozitronun durgunluk enerjileri ile karşılaşma sonrası oluşan fotonların kinetik enerjileri toplamı eşittir, toplam enerji korunmaktadır.
Atomaltında enerji, momentum, açısal momentum, elektrik yükü, çekirdeksel parçacıkların toplam sayısı korunumludur. Korunum yasalarının mikromaddelerde geçerliliği teorik varsayım değildir; gözlenmekte ve deneysel olarak kanıtlanmaktadır.
Madde kaybolmuyor. Maddenin sonsuz, sürekli ve değişen yapısı ortaya çıkıyor. Yeni bilimsel buluşlar ışığından Engels’in dediği gibi maddeye ilişkin görüşlerimiz değişiyor. Kuantum fiziksel gelişmelerle mikro maddelerin yapı ve özelliklerinin kavranılışı, öncekinden farklı maddesel özelliklerin öğrenilmesini sağladığı gibi maddenin hareket formları açısından da görüşlerimizi yetkinleştirmektedir. Maddenin yapısı ve özelliklerine ilişkin bilgilerimiz somutluk kazanmış ve mükemmelleşmiştir. Madde ile maddenin herhangi bir özelliğini; kütle ya da enerji gibi, özdeşleştirmemek gerektiği anlaşılmıştır. Alanın da maddesel bir özelliğe sahip olduğu, alan parçacıklarının varlığı, fotonlar (ışık kuantaları) örneğinde olduğu gibi, alan parçacıklarından diğer (elektron-pozitron) parçacıkların oluşturulabildiği, mikromaddelerle alanın birbirine dönüşebilirliği, dolayısıyla maddenin sonsuz çeşitliliği ve dönüşebilirliğinin kanıtı olarak ortaya çıkmıştır.

Kütle ve enerjinin korunumu
Enerjinin korunumu yasası, doğadaki temel yasalardan biridir. Enerjinin korunumu yasasına göre enerji bir biçimden diğerine geçerken (mekanik, termik, elektromanyetik, çekimsel, nükleer enerjiler vd.) enerjinin toplam miktarı ne artar ne azalır. Engels, Enerjinin Sakınımı Kanunu’nun bulunmasını hücrenin bulunuşu ve evrim teorisi ile birlikte doğanın diyalektik materyalist kavranılışının bilimsel temellerinden biri olarak görür. Şöyler der:
“Tabiatta hareketin birliği, bundan böyle sadece felsefi bir kavram değil, bilimsel bir olgudur.”
Enerjinin korunumunun enerjinin dönüşümüyle birlikte kavranılışı ise maddeyi hareketsel özellikleriyle, bütün bağıntıları ve biçimleriyle kesintisiz kavrama düzeyine ulaştırmıştır bizi. Maddenin aldığı sayısız formu birinden diğerine geçiş, dönüşüm ve kazandığı yeni formla birlikte içeriden bilmekteyiz. Maddenin sonsuz çeşitlilikteki somut formlarına ilişkin artan bilgimizin yanı sıra maddenin sahip olduğu çeşitli özellikler ve bunların arasındaki etkileşimlerin de daha derin bilgisine sahibiz. Bunun sonucu, kütle ve enerjinin ayrı ayrı korunumundan değil kütle ve enerjinin eşdeğerde olduklarının bulgulanmasıyla doğa gerçekliğinin daha eksiksiz ve daha güçlü bir anlatımı olarak kütle ve enerjinin korunumundan söz etmekteyiz.
1905′te Özel Görelilik Yasası’nın bulunmasına kadar kütlenin korunumu ve enerjinin korunumu ayrı korunum yasaları olarak biliniyor, her biri ayrı ayrı sağlam deneysel kanıtlara dayanıyordu. Özel Görelilik Yasası’nın sarsıcı buluşlarından birisi, bir cismin kütlesi ile enerjisi arasındaki eşdeğerlilik bağıntısının gösterilmesidir. Bu eşdeğerlik ilişkisi, E=mc2 formülünde ifade edilmektedir; bir cismin enerjisi o cismin kütlesi ile ışık hızının karesinin çarpımına eşittir. Eskiden değişmez görülen kütlenin değişebilirliği, çok yüksek hızlarda bir cismin kütlesinde, enerjisinin de ek bir kütle sağlamasıyla artış olduğu görülmüştür. Bu, enerjinin de bir kütlesi olduğunu göstermektedir. Keza parçalanan bir uranyum atomunun parçalarının toplam kütlesinin, uranyum atomunun parçalanmadan önceki kütlesinden daha az olduğu da görülür.
Modern fizik, kütle ve enerjinin dönüşebilirlik ilişkisi kurulmasından sonra artık ayrı iki fizik yasasından söz etmemekte, doğa gerçekliğinin daha tam bir ifadesi olarak tek bir korunum yasasından söz etmektedir: Kütle ve Enerjinin Korunumu Yasası.
“Klasik fizik iki töz ileri sürüyordu: Madde ve enerji. Birincisinin ağırlığı vardı, oysa ikincisi ağırlıksızdır. Klasik fizikte iki korunum yasası vardı: Maddenin korunumu yasası ve enerjinin korunumu yasası. Modern fiziğin bu iki töz ve iki korunum yasası görüşünü benimseyip benimsemediğini önceden sormuştuk. Yanıt şudur: ‘Hayır’. İlişkinlik (relativity) teorisine göre, enerji ile madde arasında hiçbir köklü fark yoktur. Enerjinin kütlesi vardır ve kütle enerjiyi cisimlendirir. Modern fizikte iki korunum yasası yerine yalnız bir korunum yasası vardır: Madde-enerji’ninki. Bu yeni görüş büyük başarı ile doğrulanmış ve fiziğin sonraki gelişiminde çok yararlı olmuştur.
“Enerjinin kütlesi olduğu, kütlenin enerjiyi cisimlendirdiği, neden böyle uzun zaman anlaşılmadan kalmıştır?..
“Burada karşılaştığımız güçlük, daha önce karşılaştığımız güçlüğe pek benzememektedir. İlişkinlik teorisinin öngördüğü kütle değişimi, ölçülemeyecek kadar küçüktür ve en şaşmaz tartılarla bile doğrudan doğruya saptanamaz. Bununla birlikte, dolaylı da olsa enerjinin ağırlıksız olmadığını kesinlikle kanıtlamanın birçok yolu vardır. Dolaysız kanıtların yokluğu, madde ile enerji arasındaki dönüşüm oranının çok küçük olmasından ileri gelmektedir. Enerji, kütleye oranla çok yüksek bir değere oranla düşük bir değer gibidir. Bunu bir örnekle aydınlatalım: 30.000 ton suyu buharlaştırmaya yeten ısı tutarının ağırlığı aşağı yukarı bir gramdır. Enerji yalnızca kütlesi böylesine küçük olduğu için, uzun zaman ağırlıksız sayılmıştır.
“Eski enerji-töz ilişkinlik (relativity) teorisinin ikinci kurbanıdır. Birincisi, ışık dalgalarının yayıldığı ortam idi.”(*)
Azalan kütle, parçacıkların alana, alanın da parçacıklara dönüşmesinin gerçekleştiği atomaltı alanda kütle ve enerji bağıntısıyla tek bir korunum yasasından, kütle-enerjinin korunumu yasasından söz etmenin gerekliliği daha iyi anlaşılacaktır. Keza kütle enerji arasındaki bağlantının kavranılması, evrenin oluşumu süreçlerine de bilimsel bir açıklık ve temel kazandırmaktadır. Atomaltı alanda kütle ile enerji arasındaki dönüşümü, kütleli parçacıklardan kütlesi sıfır kabul edilen kinetik enerji durumundaki parçacıklara olan dönüşümün örnekleriyle verelim.
Aktarımımız Roger Penrose’un Fiziğin Gizemi isimli kitabından olacak.
“‘Madde’ nedir? Madde, gerçek fiziksel nesneleri, bu dünyanın ‘cisimlerini’ oluşturan gerçek özdür. Sizin, benim ve evlerimizin yapıldığı şeylerdir. Maddeyi nasıl niceleriz? Ders kitaplarımız bize Newton’un verdiği açık yanıtı verir. Bir cismin içerdiği madde miktarını ölçen, cismin veya cisimler sisteminin kütlesidir. Bu tanım gerçekten doğru görünüyor: Toplam madde miktarını doğru olarak ölçecek kütle dışında herhangi bir fiziksel nicelik yoktur. Üstelik kütle korunur: Herhangi bir sistemin kütlesi ve bu nedenle toplam madde içeriği ne olursa olsun değişmez.
“Ne var ki Einstein’ın ünlü özel görelilik kuramından gelen E=mc2 bağıntısı kütle (m) ve enerjinin (E) birbiriyle yer değiştirebildiğini söylemektedir. Örneğin, bir uranyum atomu parçalanıp daha küçük parçalara ayrıştığında, durgun duruma getirilmeleri halinde bu parçaların kütlelerinin toplamı uranyum atomunun parçalanmadan önceki kütlesinden daha azdır; fakat, parçacıkların hareket enerjisi-kinetik enerjisi dikkate alındığında ve c2 ile (E=mc2 ile) bölünerek kütle değerlerine çevrildiğinde, toplamın aslında değişmediğini buluruz. Kütle gerçekten korunur fakat kısmen enerjiden oluşması nedeniyle maddenin miktarının ölçüsü olduğu artık o kadar kesin değildir. … Einstein’ın kütle-enerji ilişkisini en çarpıçı şekilde yansıtan bir örnek verelim: Pi mezonu adı verilen bir atomaltı parçacığın parçalandığını düşünelim. Bu parçacık kuşkusuz iyi tanımlanmış (artı işaretli) kütleye sahip, maddesel bir parçacıktır. Saniyenin 10-16′da biri kadar süre sonra (yukarıda değindiğim uranyum atomu gibi ama çok daha hızlı bozunarak), hemen daima iki fotona ayrışır. Pi mezonuyla birlikte duran bir gözlemci için her bir foton, enerjinin yarısını yani pi mezonun kütlesinin yarısını taşır. Foton ‘kütlesi’ bulutsu yapıdadır: Yani saf enerjidir. Çünkü fotonlardan birinin yönünde hızlı gidebilseydik kütle enerjisini dilediğimiz kadar küçük bir değere düşürebilirdik: Bir fotonun gerçek kütlesi (veya az sonra inceleyeceğimiz gibi durgun kütlesi) aslında sıfırdır. Bütün bu örnekler, korunan kütlenin tutarlı bir tanımını veriyor, ama bu tanım daha önce gördüğümüz tanımın tıpatıp benzeri değildir. Kütle, bir anlamda, hala ‘maddenin niceliğinin’ bir ölçüsüdür ama görüş açısında önemli değişiklik olmuştur: Kütle enerjiyle eşdeğerde olduğu için bir sistemin kütlesi, enerjisi gibi gözlemcinin hareketine bağlıdır!” (sf. 88)
Yazarın son cümledeki olgu ile gözlemci arasındaki bağı kuruşundaki pek çok bilim adamında gördüğümüz fenomenonolojik yaklaşımı bir yana bırakırsak örneğimizde, pi mezon kütleleri kütlesiz saf enerji durumundaki iki fotona ayrışmaktadır. Ve bu örnekte ancak enerjinin korunumuyla birlikte kütlenin korunduğunu anlayıp açıklayabiliyoruz. Kütle ve enerji, maddenin iki ayrı özelliğidir. Makromaddelerde maddenin bir iki özelliğini ayrı ayrı değerlendirmek olanaklıdır. Mikromaddelerde ise kütle azalması ya da artışı, parçacıkların alana, alanın parçacıklara dönüşmesi, kütlesiz saf enerji durumundaki parçacıkların (foton, gluon gibi) varlığı daha karmaşık bir tabloyu önümüze koymaktadır. Kütle ve enerji arasındaki ayrım görelileşmektedir.
Bir parçacığın momentumu ile enerjisi de yakından ilişkilidir. Parçacığın enerjisindeki artışla momentum da artmaktadır. Toplam momentum ve açısal momentum (parçacıkların bir saniyede taradıkları alan) da korunur.


* * Ergun Adaklı’nın Emek dergisinde (Mayıs ‘97) “Örgütlenmenin diyalektiği ve yeni uygarlık” başlıklı bir yazısı yayınlandı. Örgütlenme konusundaki önermelerini felsefeyle uyumlulaştırmaya girişen bu yazı, felsefi yönüyle “kuantum felsefesi”nden çıkış alarak yer yer Marksizmi de bağıntılandırdığı (”Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı yeni baştan yazılmalı” gibi) determinizmin eleştirisini yapma iddiasında. Determinizmin eleştirisi, bilimsel sosyalizmin felsefi görüşü açısından, diyalektik materyalizme dayanılarak yapılmadığı gibi, determinizmin bilimlerin ve felsefenin tarihsel gelişimi içerisinde yerli yerine oturtulmasıyla da gerçekleştirilmiyor. Bundan kopuk bir determinizm eleştirisi de ne denirse denilsin, pozitivizmin bilinemezci, belirlenemezci yöndeki ilerlemesiyle birlikte saf tutmaktadır. Ergun Adaklı’nın bu yaklaşımı, Heisenberg’in kesinsizlik ve belirsizlik ilkesinin tanımlanmasına ve yorumuna da yansımaktadır. Şöyle söylüyor;
* “Deterministlerin, birinci ve esas olarak, getirdikleri eleştiri şudur: Kuantum felsefesi, özellikle de Heisenberg’in ‘belirsizlik’ ilkesi temelinde doğadaki tüm olgular arasında ve ilişkiler sürecinde varolan neden-sonuç ilişkisini inkar eder. Böylece, diyalektik materyalist doğa anlayışı yerine ‘bilinemezci’ idealist bir bakışı geçirir.
* “Bu iddia, tümüyle kuantum fiziğini kavramamaktan kaynaklanır ve tam tersi doğrudur. Çünkü uygarlıklar tarihi boyunca, kendi gelişimine paralel olarak ‘bilinemezciliği’ besleyen, felsefede düalizmi doğuran determinist anlayıştır.
* “Öncelikle bir kere daha belirtelim: Deterministler, Heisenberg’in ilkesini ‘belirsizlik’ ya da ‘indeterminizm’ diye adlandırırken kasıtlı davranmaktadırlar. Bu ilkenin adı: ‘kesinsizlik’ ya da ‘uncertainty’ ilkesidir. Belirsizliği değil olasılıklar içerisinde belirliliği ifade eder. Neden-sonuç ilişkisini değil, mekanik indirgemeciliği reddeder.”
* Kesinsizlik ya da belirsizlik bağıntısı veya ilkesi kavram ve tanımlama olarak öncelikle Heisenberg’e aittir. Fizik ve Felsefe isimli yapıtında şöyle demektedir: “Gerçi Newton mekaniğinde olduğu gibi, bir elektronun konum ve hızından söz edebiliyorduk, büyüklüklerin gözlemini yapıyor ve ölçebiliyorduk ama konum ve hızın ikisini birden istediğimiz kesinlikte aynı anda belirlemek imkansızdı. Açıkça ortaya çıktı ki, bu iki büyüklüğe ilgin belirsizliklerin çarpımı, Planck Sabiti bölü taneciğin kütlesinden daha küçük kılınamıyordu. Başka birtakım deneysel durumlar için de buna benzer bağıntılar bulunabiliyordu. Bu bağıntılara kesinsizlik ya da belirsizlik bağıntısı veya ilkesi denildi.” (sf. 24, altını çizen Heisenberg)
* Bu alıntı, “belirsizlik ilkesi” kavramını, Ergun Adaklı’nın söylediği gibi kendi tezlerini güçlendirmek için “kasıtlı olarak” “deterministlerin” uydurmadığını, Heisenberg”e ait olduğunu gösterir. Genel kullanım da böyledir. Kuantum fiziğinden “dalga parçacık ikiliği” ve mikromaddelerin tanımlanışına ilişkin diğer çıkarsamalarla birleştirilmiş “kuantum felsefesi” olarak idealist bir temele oturtulmuştur. Fiziksel tanım içerisinde ele alırsak, denildiği gibi, taneciğin konum ve hızı aynı anda aynı kesinlikte ölçülemiyor, birinin kesin ölçümü diğerinde kesinsizliğe, kesin bir belirleme yapılamamasına yol açıyor. Burada tümüyle bir belirsizlik olmadığı gibi, olasılıklar içerisinde bir belirlilik durumu var. Nedenselliğin daha karmaşık bir belirimi söz konusu. Onu açıklayan gelişmiş ve geliştirilmekte olan matematiksel yöntemler olduğu gibi, felsefi düzeyden de gelişkin ve zengin bir diyalektik materyalist yaklaşımla onun bir karmaşa ve belirlenemez bir olgu gibi gösterilmesinin önüne geçmek olanaklı. Heisenberg’in kendisi de dahil idealizm kampında durup özellikle de metafiziğe alan açanlar. Ergun Adaklı’nın kendisi de mekanik determinizm, kaba materyalizm eleştirisi yaparken, materyalizmsiz, kuantum fiziğinin geliştirilmiş diyalektikten bir şeyler apartılmış pozitivist yorumlarının ötesine geçemiyor, idealizm kampında duruyor.
* Ergun Adaklı, “Kuantum felsefesi”nden çıkarsanan “madde imgesi kayboldu”, “iki ayrı gerçeklik”, “kişiye göre değişen gerçeklik”, “nesnel gerçek yoktur” gibi metafiziksel idealist, postmodernist, neo-liberal görüşlere dayanak yapılan konulardan, onların, siyasetten günlük yaşama, dinin yeniden ele alınışına kadar hangi biçimlenişlere girdiğinden habersiz görünüyor. Onun görüşleri, Lenin’in Rus amprio-kritikçileri için söylediği gibi, Berkeleycilikle, fideizm (imancılık)le bir adım mesafede.
* Kuantum fiziğinin olasılıkçı yorumu, mekanik belirlenimci yaklaşımlarla, kaba neden-sonuç bağıntılandırmalarını diyalektiğe doğru aşmakta mıdır? Bu özsel ve temel olana, içsel çelişki ve harekete ve bunların belirleyiciliğine uzak ve onu yadsıyan, mekanik belirlenimciliği, görüngücü, olgucu sonuçlamalar üzerinden şekilsel bir diyalektiğe yaklaştıran pozitivizmin bir türünün yaklaşımıdır, yadsıdıklarından ötürü de içerisindeki bilinemezci özü derinleştirmekte, burjuva felsefesinin önceki durumuna göre belirlenemezcilik öne çıkmakta, metafiziksel idealizme daha geniş bir alan açılmaktadır. Materyalizm karşıtlığı, bilgi teorisinde geriye gidiş, bilimlere bakışta gerileme, mistisizme alan açılması, bütün bunlar “determinizm”, “materyalizm”, “ekonomisicilik”, “tarihsicilik” eleştirileriyle birlikte ve zincirsel olarak gelişmiştir. Kaba deterministik, kaba materyalist her türden vulgarize yaklaşımların aşılması, doğabilimlerindeki ve toplumsal tarihsel süreçlerdeki ve insanın düşünme etkinliğindeki gelişimin ileriye taşınması, zenginleştirilmesi olacaksa, bu pozitivizme şekilsel bir diyalektik eklemekle değil diyalektik materyalizm temelinde olur. Öncelikle de materyalizm mi idealizm mi konusunda net bir duruş sağlayarak.
* * Fiziğin Tao’su’nu çeviren Kaan H. Ökten, kitabın sonuna koyduğu kısa ekte benzerliğe işaret ederek, Zen Budizmin ortaya çıkışı ile Mevlana Celaleddin’in yaşadığı çağın aynı (13. yüzyıl) olduğunu belirtmektedir. Mevlana’nın düşüncelerinin doğuşunda Tebrizli Şems’in etkisi göz önünde tutulursa tarihsel toplumsal koşullardan gelen bir benzeşikliğin ötesinde coğrafi geçişle aktarılan bir etkilenmenin olduğunu düşünebiliriz. Konuyla ilgili dikkate değer bir araştırma da Bilim ve Ütopya dergisinin 69. sayısında (Mart 2000) Mehmet Suat Bergil tarafından yayınlandı. Özetlersek; 8-13. yüzyıl arasında Hinduizm ya da Sahathana Dharma’da Kozmik Birlik kavramını dile getirmek için iki terim kullanılır. Brahman ve atman (öz). Kozmik ben (brahman) ile insanın gerçek Ben’i (atman) nosyonların birliği ve özdeşikliğini ifade eder.
* Bu düşünce Kültigin Yazıtları’na da yansımıştır. Balasagunlu Yusuf ve Yunus Emre’de de görebiliyoruz. “Bir ben vardır/Bende, benden içeri” ya da “Yaradılmışı severiz/Yaratandan ötürü”, Hinduizmin Vedalarındaki görüş ve ifadelerin çok yakın sözlerle anlatımlarıdır.
* * “Standart model, deneylerle kanıtlanmış öngörülerine karşın henüz evreni açıklamıyor. Higgs alanı parçacığının bulunması (tüm parçacıklara kütle kazandıran bir madde), yeni fiziğin kuramsal temellerini bütünleyip sağlamlaştıracak.
* Antikçağ doğa bilimcileri tarafından boşluğu dolduran varsayımsal, atomların içerisinde yüzdükleri akışkan, esir (eter) denilen bir tözün varlığına inanılıyordu. Bu görüş Decare, Newton, klasik fizikçilerce de uzun süre benimsenip kabul gördü. 1881′de böyle bir maddenin bulunmadığı kanıtlandı. Modern fizikte, esir kavramının yerine, mekanik bir ortama indirgenemeyecek maddi alan kavramı almıştır. Mutlak bir boşluk bulunamaz, madde mekandan ayrılmazdır. Özel görelilik kuramı da esir kavramını dıştalayıp maddeyi alan kavramını içeriklendirmektedir. Bulanın Nobel Fizik Ödülü alacağına kesin gözüyle bakılan Higgs parçacığı da özgün bir alan parçacığı olarak ve standart modelin tamamlanması açısından önemli. Kuramın deneysel olarak kanıtlanmasında 1967′den bu yana laboratuarlarda birbiri ardına yapılan buluşlarla bir hayli yol alınmış durumda. Higgs alanı ve parçacığın özgün öneminin anlaşılması için: 1967 ve 1968′de S. Weinberg ve Abdul Salam, zayıf ve elektromanyetik etkileşmelerin bir Yang-mills ayar alan teorisi çerçevesinde birleştirilmesini önerdiler. (Bugün elektrozayıf etkileşim de denilmektedir -nba) Bu durumda gayet ağır W ve Z parçacıkları ile kütlesiz foton arasında bir simetri bulunduğunu, yani bir anlamda W ve Z’nin de kütlesiz olduğunu kabul etmek gerekiyordu! Aslında bunu sağlamak mümkün gibi görünüyordu: Teoriye ‘Modern eter’ diye tanımlayabileceğimiz bir Higgs alanı eklersek, W ve Z ‘aslında’ kütlesiz oldukları halde, esirle etkileşmelerinden gelen bir eylemsizlik, yani kütle kazanabileceklerdi.” (Cumhuriyet Bilim Teknik, sayı 622, Şubat ‘99)
* * Kütlesiz madde! Maddeye ilişkin metafiziksel spekülasyonun aklının almayacağı bir konu olduğundan foton üzerinde biraz daha duralım. Fotonun kütlesi; ışının bir kutuya konulup ne kadar hassas ölçümlü olursa olsun bir terazide tartılması mümkün değildir. Cisimlerin yere paralel hareket ederken kinetik enerjilerindeki değişimden yararlanılarak gerçekleştirilecek bir deneyimde, enerjideki değişikliğin 1015′te birini ölçmek gerekeceğinden bir düşünce deneyi olmaktan öteye gidemez. Bu tür zorluklara karşın fotonun enerjisinin frekansı ile orantılı oluşu ve frekansının duyarlılıkla ölçülebilmesinden yararlanılarak ilk kez 1960 yılında gamma ışınlarının enerjisinde yükseklikle olan değişme gözlendi. (Harward Üniversitesi’nden Pound ve Rebka tarafından) daha sonra % 1 duyarlılıkla fotonların kütleleri varmışçasına hareket ettiklerini gösteren deneyler gerçekleştirildi. Matematiksel olarak fotonun kütlesine ilişkin hesap yapılabilmesine karşın bu rakamın çok çok küçük oluşundan dolayı kuramsal olarak sıfırdır.
* * Albert Einstein’ın Özel ve Genel Bağıntılılık Kuramları, klasik fiziğin gelişiminin en üst evresini ve modern fiziğin temel taşlarından birisini oluşturur. Fizikteki bu gelişimin Maxwell’in elektromanyetizmayı buluşu gibi alan kuramına geçişi oluşturan başka öncüllerini de bulabiliriz. Görelilik kuramları ve 1900′de M. Planck’ın kuantumları bulgulamasıyla girilen kuantum fiziği süreci, modern fiziğin temelini oluşturmaktadır. Görelilik kuramının kapsamının anlaşılması için şu kısa vurgulu bölümü de aktaralım:
* “İlişkinlik (relativity) teorisinin geçerlik alanı, bu teoriyi doğuran problemin çok ötelerine uzanır. Teori, alan teorisinin güçlüklerini ve çelişkilerini giderir, daha genel mekanik yasaları getirir; iki korunum yasası yerine bir tek yasa koyar; klasik salt (absolute) zaman kavramını değiştirir. Teorinin geçerliliği, fiziğin belirli bir kesimi ile sınırlı değildir; ilişkinlik (relativity) teorisi bütün doğa görüngülerini kucaklayan genel bir çerçeve oluşturur.” (age, sf. 172) (Fiziğin Evrimi, sf. 171-172, A. Einstein, L. Infeld)

Yorum yaz